ο λαϊκισμός στην αρχαιότητα

Μοντέλο της αρχαίας Αθηναϊκής Αγοράς, όπως πρέπει να ήταν κατά τον 3ο αιώνα π.Χ.

Μοντέλο της αρχαίας Αθηναϊκής Αγοράς, όπως πρέπει να ήταν κατά τον 3ο αιώνα π.Χ.

Βλέπω, όμως, πως εσείς δεν κρατάτε την ίδια στάση απέναντι στους ομιλητές, αλλά άλλους προσέχετε, ενώ άλλων ούτε τη φωνή ανέχεστε ν’ ακούσετε. Και αυτό δεν είναι καθόλου παράδοξο. Γιατί συνηθίζετε από παλιά να εκδιώκετε από τη συνέλευση όλους, εκτός από εκείνους που με τα λόγια τους θα ικανοποιούσαν τις επιθυμίες σας. Για τούτο με το δίκιο του μπορεί κάποιος να σας κατηγορήσει, γιατί, δηλαδή, μολονότι γνωρίζετε ότι πολλές και σπουδαίες οικογένειες έχουν γίνει άνω κάτω από τους κόλακες, και μολονότι στις ιδιωτικές σας υποθέσεις μισείτε αυτούς που χρησιμοποιούν τέτοια μέθοδο, στα ζητήματα της πόλης δεν τηρείτε προς αυτούς στάση παρόμοια, αλλά, αν και κατηγορείτε όσους πλησιάζουν τέτοιους ανθρώπους και χαίρονται με αυτούς, δίνετε την εντύπωση πως εσείς οι ίδιοι έχετε μεγαλύτερη εμπιστοσύνη σ’ αυτούς παρά στους άλλους συμπολίτες σας. Και έτσι βέβαια έχετε αναγκάσει τους ρήτορες να μελετούν και να στοχάζονται όχι αυτά που θα ωφελήσουν την πόλη, αλλά πώς θα εκφωνήσουν λόγους αρεστούς σε σας. {Ισοκράτους, Περί ειρήνης, 3-5}.

Και έχω αποφασίσει να λέγω αυτά όχι για να γίνω σε κάποιους από σας μισητός έτσι άσκοπα· γιατί εγώ δεν είμαι τόσο ανόητος ούτε άμοιρος, ώστε να θέλω να γίνομαι μισητός χωρίς να νομίζω ότι προσφέρω κανένα όφελος· θεωρώ όμως ίδιο του δίκαιου πολίτη να προτιμά τη σωτηρία των υποθέσεων της πόλης αντί της εύνοιας που αποκτά με τα λόγια του. Γιατί ακούω, όπως ακριβώς και εσείς ίσως, ότι οι ρήτορες της εποχής των προγόνων μας – τους οποίους όλοι ανεξαιρέτως όσοι ανεβαίνουν στο βήμα επαινούν, καθόλου όμως δεν τους μιμούνται -, ο περίφημος εκείνος Αριστείδης, ο Νικίας, ο συνονόματος μου (Δημοσθένης), ο Περικλής, είχαν αυτήν τη συνήθεια και αυτόν τον τρόπο του πολιτεύεσθαι. Από τότε όμως που έχουν εμφανισθεί αυτοί οι ρήτορες που σας ρωτούν συνεχώς «Τι επιθυμείτε; Τι να προτείνω εγγράφως; Τι χάρη να σας κάνω;» θυσιάστηκαν τα συμφέροντα της πόλης αντί της πρόσκαιρης εύνοιας του λαού· και τέτοιας λογής πράγματα συμβαίνουν, και τα μεν συμφέροντα τούτων όλα πηγαίνουν καλά, ενώ τα δικά σας άσχημα. […]

Ως προς τα ελληνικά θέματα τέτοιοι ήταν. Στα θέματα όμως που αφορούσαν την ίδια την πόλη παρατηρήστε ποιοι ήταν και στον δημόσιο και στον ιδιωτικό βίο τους. Στον δημόσιο λοιπόν βίο κατασκεύασαν προς χάριν μας τέτοια και τόσα οικοδομήματα και καλλιτεχνήματα ναών και αφιερώματα μέσα σ’ αυτούς, ώστε να μην έχει αφεθεί σε κανέναν από τους μεταγενέστερους τους η δυνατότητα να τους ξεπεράσει· στον δε ιδιωτικό τους βίο ήταν τόσο συνετοί και τόσο έμεναν πιστοί στο ήθος της πολιτείας, ώστε, αν κάποιος από σας ίσως γνωρίζει ποια είναι η οικία του Αριστείδου, του Μιλτιάδου και γενικά των τότε επιφανών ανδρών, βλέπει ότι δεν είναι καθόλου ωραιότερη από το σπίτι του γείτονα. Γιατί δεν ασχολούνταν με τις υποθέσεις της πόλεως προς ίδιο πλουτισμό, αλλά καθένας από αυτούς θεωρούσε πως όφειλε να αυξάνει τον κοινό πλούτο. Με το να διοικούν λοιπόν τις ελληνικές υποθέσεις αξιόπιστα, τα αφορώντα τους θεούς με ευσέβεια και τις μεταξύ τους σχέσεις με ισότητα, εύλογα απέκτησαν μεγάλη ευδαιμονία. […]

Ποια είναι λοιπόν η αιτία όλων αυτών, και γιατί άραγε τότε όλα γενικά βρίσκονταν σε καλή κατάσταση και τώρα όχι; Γιατί τότε μεν, επειδή τολμούσε και να στρατεύεται ο ίδιος ο λαός, ήταν και ο ίδιος κυρίαρχος των πολιτευομένων και κύριος όλων ανεξαιρέτως των αγαθών, και ήταν αρκετό σε καθέναν από τους άλλους να λάβει από τον λαό και τιμές και αξιώματα και κάθε αγαθό. Τώρα όμως, αντιθέτως, κύριοι των αγαθών είναι οι πολιτευόμενοι, και με τη μεσολάβησή τους εκτελούνται όλα εν γένει, σεις δε, ο λαός, αποχαυνωμένοι και στερημένοι από χρήματα και συμμάχους, έχετε καταντήσει υπηρέτες και εξαρτήματα, και είστε ευχαριστημένοι αν σας μοιράζουν τα θεωρικά ή τελούν πομπή Βοηδρομίων και – το πιο ανδροπρεπές απ’ όλα – τους χρωστάτε ευγνωμοσύνη για ό,τι σας ανήκει. Και αυτοί, αφού σας έκλεισαν μέσα στην ίδια την πόλη, σας οδηγούν σ’ αυτά τα θεάματα και σας καθιστούν πειθήνιους σ’ αυτούς, τιθασεύοντας σας σαν τα θηρία. Ποτέ, νομίζω, δεν είναι δυνατό να αποκτήσει κάποιος μέγα και ρωμαλέο φρόνημα, αν καταγίνεται με πράγματα μικρά και ευτελή· γιατί, όποιες είναι οι ενασχολήσεις των ανθρώπων, τέτοιο είναι φυσικό να έχουν και το φρόνημα. {Δημοσθένους, Ολυνθιακός Γ’, 21-22, 25-26, 30-32}.

Η ισηγορία, η ισότητα δηλαδή στο δικαίωμα του λόγου, αποτελούσε στην αρχαία Αθήνα ουσιαστικό συστατικό του δημοκρατικού πολιτεύματος. Ωστόσο, η ισηγορία δεν είχε περιεχόμενο, αν δεν συνοδευόταν από παρρησία, από το δικαίωμα της πλήρους ελευθερίας του λόγου. Χωρίς ισηγορία και ισονομία δεν μπορεί να υπάρξει ελευθερία, ούτε και δημοκρατία. Η παρρησία όμως συναντούσε πολλές φορές αντιδράσεις από τον λαό, ο οποίος με αποδοκιμασίες και κραυγές δεν επέτρεπε να ακουστούν απόψεις συμφέρουσες μεν για την πόλη, αλλά αντίθετες προς τις επιθυμίες του πλήθους. Στη συμπεριφορά αυτή του πλήθους συντελούσε και η τακτική των δημοκολάκων (δημοπιθήκων, όπως τους ονομάζει ο Αριστοφάνης), οι οποίοι, για να είναι αρεστοί στον λαό και να εξασφαλίζουν την προσωπική τους εξουσία, φρόντιζαν να διατυπώνουν απόψεις αρεστές στο πλήθος, ακόμη κι αν με αυτές η πόλη θα μπορούσε να οδηγηθεί στην καταστροφή. Η κυριαρχία των δημοκολάκων στην πολιτική ζωή αποτελούσε στοιχείο και αιτία παρακμής του δημοκρατικού πολιτεύματος. Και η διαπίστωση αυτή δεν αφορά μόνο το παρελθόν.

Advertisements