Η βελανιδιά του Γκαίτε στο Μπούχενβαλντ

ο σπουδαίος Αυστριακός συγγραφέας και δημοσιογράφος Joseph Roth.

Ο σπουδαίος Αυστριακός συγγραφέας και δημοσιογράφος Joseph Roth. Ο κοντυλοφόρος και το ποτήρι με το αλκοόλ, υπήρξαν προέκταση του χεριού του.

Η αλήθεια να λέγεται! Ένα σωρό ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται και κυκλοφορούν για το στρατόπεδο συγκέντρωσης του Μπούχενβαλντ· ιστορίες τρόμου, παραμύθια φριχτά. Είναι νομίζω καιρός λοιπόν να ειπωθεί η αλήθεια.. Πρώτον, το Μπούχενβαλντ δεν το έλεγαν πάντα Μπούχενβαλντ, αλλά: Έτερσμπεργκ. Μ’ αυτό το όνομα ήταν μάλιστα κάποτε διάσημο μεταξύ των μυημένων στην Ιστορία της Λογοτεχνίας: εκεί συναντούσε ο Γκαίτε την κυρία φόν Στάιν· κάτω από μια γέρικη όμορφη βελανιδιά. Η οποία έχει κηρυχθεί διατηρητέα – την προστατεύει ο Νόμος περί Προστασίας της Φύσης. Όταν λοιπόν άρχισαν να κόβουν δέντρα στο Μπούχενβαλντ, στο Έτερσμπεργκ εννοώ, για να χωρέσουν στη νότια πλευρά ένα μαγειρείο, στη βόρεια πλευρά ένα πλυσταριό για τους εγκλείστους του στρατοπέδου, τη βελανιδιά δεν την έκοψαν: τη βελανιδιά του Γκαίτε, τη βελανιδιά της κυρίας φόν Στάιν. Οι συμβολισμοί ποτέ δεν ήταν φθηνότεροι απ’ όσο είναι σήμερα. Το γράψιμο ενός άρθρου, ενός εκδοτικού σημειώματος, είναι πια παιχνιδάκι. Οι συμβολισμοί φτάνουν στο σπίτι, στην άκρη του κοντυλοφόρου, στη γραφομηχανή του συγγραφέα· τους στέλνει δωρεάν η παγκόσμια ιστορία – χωρίς να χρεώνει καν ταχυδρομικά. [διαγραμμένο: Σημαντικός εχθρός]. Η συγγραφή, δηλαδή, ενός άρθρου για το Τρίτο Ράιχ είναι σχεδόν ντροπιαστικά εύκολη δουλειά. Οι γερμανικές βελανιδιές, κάτω από τις οποίες καθόταν ο Γκαίτε με την κυρία φόν Στάιν, έχουν λοιπόν σωθεί χάρη στο Νόμο περί Προστασίας της Φύσης και βρίσκονται α ν ά μ ε σ α στο μαγειρείο και στο πλυσταριό του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης. Α ν ά μ ε σ α στο Νόμο περί Προστασίας της Φύσης, που είχε ψηφιστεί πολύ πριν απ’ αυτά τα χρόνια [διαγραμμένο: της ντροπής;], και στον ας τον πούμε Α-φύσικο Νόμο της Καταστροφής, που ρημάζει αυτά τα χρόνια τα τωρινά. Στέκει όρθια α ν ά μ ε σ α στο μαγειρείο και στο πλυσταριό η προστατευόμενη βελανιδιά των Γκαίτε  – φον Στάιν, για να το γράψουμε όπως συνηθίζει να γράφει τέτοια πράγματα η Νέα Γερμανία. Οι έγκλειστοι του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης περνάνε δίπλα απ’ αυτή τη βελανιδιά κάθε μέρα. Δηλαδή, δεν περνάνε· τούς περνάνε. Ακούστε να δείτε, τώρα! Ένα σωρό ψευδείς ειδήσεις διαδίδονται και κυκλοφορούν για το Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Μπούχενβαλντ· ιστορίες τρόμου, παραμύθια φριχτά. Καιρός πια να ειπωθεί η αλήθεια: στη βελανιδιά, κάτω από την οποία καθόταν ο Γκαίτε με την κυρία φόν Στάιν, και η οποία χάρη στο Νόμο περί Προστασίας της Φύσης εξακολουθεί να βρίσκεται στη θέση της, δεν έχουν «δέσει» ούτε έναν από τους εγκλείστους του Στρατοπέδου Συγκέντρωσης. Τούς δένουν στις άλλες βελανιδιές, που σ’ αυτό το δάσος τελειωμό δεν έχουν.

Δευτέρα 22 Μαΐου 1939

Το τελευταίο άρθρο του Joseph Roth πριν από τον θάνατό του. Το χειρόγραφο βρίσκεται στο Ινστιτούτο Leo Baeck στη Νέα Υόρκη.

Η βελανιδιά του Goethe. Χρησιμοποιήθηκε από τους Ναζί για να βασανίζουν τους εγκλείστους στο Στρατόπεδο Συγκέντρωσης του Buchenwald. Κάηκε μετά από εναέρια ρίψη βόμβας, στις 24 Αυγούστου 1944. Σήμερα σώζονται μόνον απομεινάρια από τη ρίζα του δέντρου, για να θυμίζουν..

Ο Moses Joseph Roth γεννήθηκε στις 2 Σεπτεμβρίου 1894 στην κωμόπολη Brody της Αυστριακής, τότε, Γαλικίας (σημερινή Ουκρανία). Ο πατέρας του ήταν Εβραίος έμπορος σιτηρών, αλλά ο Roth δεν τον γνώρισε ποτέ, καθώς κατά τη διάρκεια ενός επαγγελματικού του ταξιδιού, το 1893, εμφάνισε συμπτώματα σοβαρής ψυχικής ασθένειας και δεν κατάφερε να επιστρέψει πίσω στην οικογένειά του, η οποία για πολλά χρόνια αγνοούσε την τύχη του. Ο Roth εμφάνιζε τον πατέρα του ως δημόσιο υπάλληλο, άλλοτε ως ζωγράφο και άλλοτε ως Πολωνό κόμη. Μεγάλωσε στο σπίτι του παππού του έχοντας ως κηδεμόνα τον θείο του Zigmund. Φοίτησε στο σχολείο της εβραϊκής κοινότητας στο Brody και μετά στο γερμανόφωνο Γυμνάσιο της Γαλικίας K.K Kronprinz – Rudolf Gymnasium. Στρέφεται προς τον κόσμο της λογοτεχνίας, διαβάζοντας Heine, Goethe, Schiller, Shakespeare, Hölderlin, Lessing, Petrarca και Hesse. Το 1913 αποφοιτά μετ’ επαίνου, εγγράφεται στο Πανεπιστήμιο Lemberg κι έπειτα μετεγγράφεται στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου της Βιέννης, πόλη στην οποία πλέον διαμένουν μόνιμα με τη μητέρα του, μετά την έκρηξη του Α’ Παγκοσμίου πολέμου.

Κατά το έτος 1915 γνωρίζεται με τον καθηγητή γερμανικής λογοτεχνίας Walther Brecht, για τον οποίο τρέφει μεγάλη εκτίμηση, και πραγματοποιεί τις πρώτες του δημοσιεύσεις ποιημάτων, μικρών πεζών καθώς και μιας νουβέλας. Το 1916 κατατάσσεται εθελοντικά στο στρατό, αν και αρχικά είχε αντιταχθεί στον πόλεμο. Υπηρετεί ως λογοκριτής στη στρατιωτική υπηρεσία Τύπου και ζει από κοντά την αθλιότητα του πολέμου. Συνεχίζει να δημοσιεύει ποιήματα και επιφυλλίδες σε εφημερίδες και αυτή την εποχή ξεκινά η επαφή του με το ποτό. Επιστρέφοντας στη Βιέννη, το 1919, δημοσιεύει πολλά κείμενα, φανερώνοντας ένα έντονο ενδιαφέρον για την πολιτική. Την περίοδο αυτή είναι σοσιαλιστής. Το επόμενο έτος μετακομίζει στο Βερολίνο όπου στέλνει ανταποκρίσεις σχετικά με τον ρωσοπολωνικό πόλεμο. Συνεχίζει να δημοσιεύει κείμενά του, υπογράφοντας ως «Κόκκινος Γιόζεφ», δείγμα του βαθμού υιοθέτησης των σοσιαλιστικών ιδεών. Το 1923 επιστρέφοντας στη Βιέννη, δημοσιεύει σε συνέχειες, στην εφημερίδα Arbeiterzeitung, το – προφητικό – μυθιστόρημα «Ο ιστός της αράχνης». Τρεις μέρες μετά την ολοκλήρωση της δημοσίευσης εκδηλώνεται στο Μόναχο το αποτυχημένο πραξικόπημα των Hitler – Ludendorff , οι οποίοι και αναφέρονται ονομαστικά στο μυθιστόρημα.

Λίγο μετά, στην εφημερίδα Frankfurter Zeitung, δημοσιεύονται τα μυθιστορήματα «Hotel Savoy» και «Η εξέγερση». Την άνοιξη του 1925 εγκαθίσταται στο Παρίσι, όπου αρχίζει να διαβάζει συστηματικά γαλλική λογοτεχνία, με προτίμηση στο έργο των Proust, Gide, Stendhal, Claudel και Flaubert. Η ζωή στο Παρίσι και η γαλλική κουλτούρα τον συναρπάζουν, τόσο ώστε σκέφτεται να ζήσει μόνιμα εκεί και να αρχίσει να γράφει στα γαλλικά. Την περίοδο αυτή εκδίδει τις νουβέλες «Απρίλης, η ιστορία μιας αγάπης» και «Ο τυφλός καθρέφτης. Ένα μικρό μυθιστόρημα». Το 1926, μετά από επίμονη απαίτηση του ιδίου, επισκέπτεται τη Μόσχα, με αποτέλεσμα σειρά άρθρων στα οποία ασκεί έντονη κριτική στο σοβιετικό καθεστώς. Παράλληλα εκδίδεται το μυθιστόρημα «Φυγή χωρίς τέλος», το οποίο τον καθιστά έναν από τους κυριότερους εκπροσώπους της Νέας Αντικειμενικότητας (καλλιτεχνικό ρεύμα, αντιτιθέμενο στον εξπρεσιονισμό, που αναπτύχθηκε στη Γερμανία έως την άνοδο των Ναζί στην εξουσία, το 1933). Την περίοδο αυτή γνωρίζει και τον Stefan Zweig με τη σύζυγό του, αναπτύσσοντας στενή φιλία. Το 1928 εκδίδεται το μυθιστόρημα «Ο Τσίππερ και ο πατέρας του» καθώς και το δοκίμιο «Το εβραϊκό θέατρο της Μόσχας».

Λόγω έντονης οικονομικής δυσπραγίας, το 1929, συνεργάζεται με την εθνικιστική εφημερίδα Muncher Neuesten Nachrichten. Για τον λόγο αυτό, η Frankfurter Zeitung διακόπτει τη συνεργασία μαζί του, ενώ δέχεται και τις επικρίσεις πολλών συναδέλφων του. Την ίδια χρονιά εκδίδεται το μυθιστόρημα «Δεξιά και Αριστερά», ενώ την επομένη το μυθιστόρημα «Ιώβ. Ιστορία ενός απλού ανθρώπου», το οποίο συγγράφει πίνοντας ασταμάτητα. Το έργο γνωρίζει πολλές μεταφράσεις, ενώ μεταφέρεται στον κινηματογράφο και στο θέατρο. Το 1932 εκδίδεται το εμβληματικό μυθιστόρημα «Το εμβατήριο του Ραντέτσκυ», καρπός εξαιρετικά επίπονης προσπάθειας από τον συγγραφέα, σε μια περίοδο που είχε να αντιμετωπίσει και την κατάθλιψη η οποία τον κυρίευε. Την ημέρα που οι Ναζί καταλαμβάνουν την εξουσία εγκαταλείπει το Βερολίνο και εγκαθίσταται στο Παρίσι, όπου διαμένει κυρίως σε δωμάτια ξενοδοχείων. Ο Joseph Roth ήταν από τους λίγους συγγραφείς που εκτίμησαν εγκαίρως τη ναζιστική απειλή, και τον Μάρτη του 1933 προειδοποίησε τον Stefan Zweig προτρέποντάς τον να εγκαταλείψει την Αυστρία. Την περίοδο αυτή αρχίζει να εμφορείται από φιλομοναρχικές πεποιθήσεις και αναπτύσσει σχέσεις με μέλη της οικογένειας των Αψβούργων.

 Το 1934, κατά τη διαμονή του στη Μασσαλία και τη Νίκαια, εκδίδει το δοκίμιο «Ο Αντίχριστος» και τις νουβέλες «Ταραμπάς, επισκέπτης σ’ αυτή τη γη», «Ο θρίαμβος της ομορφιάς», «Η προτομή του Αυτοκράτορα» καθώς και αποσπάσματα της νουβέλας «Ο έμπορος των κοραλλιών» (εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, το 1940 με τον τίτλο «Ο Λεβιάθαν»). Με την κατάσταση της υγείας του να επιδεινώνεται, επισκέπτεται την Ολλανδία (Άμστερνταμ, Οστάνδη), όπου συναντά τους συγγραφείς Hermann Kesten, Ernst Toller, Stefan Zweig και Egon Erwin Kisch. Τότε εκδίδεται και το μυθιστόρημα «Η εξομολόγηση ενός φονιά μέσα σε μία νύχτα». Οι μέρες που περνούν τον βρίσκουν να ταξιδεύει σε Πολωνία, Ζάλτσμπουργκ, Βιέννη, Βρυξέλλες, Οστάνδη, Άμστερνταμ, Παρίσι, πίνοντας ασταμάτητα. Στο Παρίσι, το 1937, εκδίδει τη νουβέλα «Το λάθος ζύγι. Η ιστορία ενός κρατικού αξιωματούχου επί των μέτρων και σταθμών». Τον Φεβρουάριο του 1938 ταξιδεύει στη Βιέννη για να συναντήσει τον καγκελάριο Schusnigg, προς όφελος της παλινόρθωσης, χωρίς όμως επιτυχία. Λίγο αργότερα υφίσταται καρδιακή προσβολή, μα εξακολουθεί να πίνει πάρα πολύ.

Το 1939 γράφει τη νουβέλα «Ο θρύλος του Αγίου Πότη», που εκδίδεται μετά θάνατον, ενώ το ίδιο έτος κυκλοφορεί η νουβέλα «Η ιστορία της χιλιοστής δεύτερης νύχτας». Στις 22 Μαΐου 1939 ολοκληρώνει το άρθρο «Η βελανιδιά του Γκαίτε στο Μπούχενβαλντ», που γράφεται καθ’ υπαγόρευση του Roth από άγνωστο πρόσωπο, το οποίο σημειώνει στο τέλος του κειμένου: τελευταίο άρθρο πριν από τον θάνατό του. Ο Moses Joseph Roth πέθανε μια τέτοια μέρα σαν και σήμερα, στις 27 Μαΐου 1939 ενώ νοσηλευόταν στο νοσοκομείο Necker, και ενταφιάστηκε στο κοιμητήριο Thiais, νοτιοανατολικά των Παρισίων. Τον τάφο του τον σκέπασε τσιμεντένια πλάκα με την επιγραφή (στα γαλλικά): «Joseph Roth / Αυστριακός συγγραφέας / απεβίωσε εξόριστος στο Παρίσι».

Λεπτομέρεια από χειρόγραφο του Joseph Roth για το μυθιστόρημα «Το Εμβατήριο του Radetzky». Φιλοξενείται στο Leo Baeck Institute, στη Νέα Υόρκη.

Έργα του Joseph Roth που κυκλοφορούν μεταφρασμένα στα ελληνικά:

 Ο βουβός προφήτης, μτφρ. Σωτήρης Χαλικιάς, εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 1981 [ανατύπωση 2005].

Φυγή χωρίς τέλος, μτφρ. Σωτήρης Χαλικιάς, επίμ. Τούλα Σιετή, εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 1984.

Η κρύπτη των Καπουτσίνων, μτφρ. Νίκος Δεληβοριάς, επίμ. Τούλα Σιετή, εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 1985.

Το συναξάρι του αγίου πότη, μτφρ. Τούλα Σιετή, εκδόσεις Οδυσσέας, Αθήνα 1989.

Ο ιστός της αράχνης, μτφρ. Τούλα Σιετή, εκδόσεις Κριτική, Αθήνα 1989 και 2010. 

Η εξέγερση, μτφρ. Δέσποινα Μάρκου, εκδόσεις Καστανιώτη, Αθήνα 1992.

Παρασκευή απόγευμα στη Λέσχη αξιωματικών, απόδοση Κώστας Ανδρίτσος, περ. Το Δέντρο, τχ. 88 (1995), σσ. 70-71 [απόσπασμα από την Κρύπτη των Καπουτσίνων].

Ο θρύλος του Αγίου Πότη, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2006.

Στον εκδότη Γκούσταβ Κιπενχώυερ για τα γενέθλια των πενήντα του χρόνων, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2006.

Hotel Savoy, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2007.

Το εμβατήριο Ραντέτσκυ, μτφρ. Δημήτρης Δημοκίδης, επίμ. Τατιάνα Λιάνη, εκδόσεις Ροές, 2009.

♦ Το εμβατήριο του Ραντέτσκυ, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2009.

Stefan Zweig: Αποχαιρετισμός στον Γιόζεφ Ροτ – 1939, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2010.

Δεξιά κι Αριστερά, μτφρ. Πελαγία Τσινάρη, επιμ. σειράς Τατιάνα Λιάνη, εκδόσεις Ροές, Αθήνα 2010.

Η ομολογία ενός δολοφόνου – μέσα σε μία νύχτα, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2011.

Ο Λεβιάθαν, μτφρ. Πελαγία Τσινάρη, εκδόσεις Ροές, Αθήνα 2012.

Χίλιες και δυο νύχτες, μτφρ. Γιώργος Δεπάστας, εκδόσεις Ολκός, Αθήνα 2012.

Ιώβ – Η ιστορία ενός απλού ανθρώπου, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2013.

Η κρύπτη των Καπουτσίνων, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 2014.

Βερολινέζικα χρονικά 1920 – 1933, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, εκδόσεις Αγρα, Αθήνα 2016.

› Υπό έκδοση: «Το λειψό ζύγι», «Η ιστορία ενός επιθεωρητή για τα μέτρα και σταθμά», «Οι εκατό ημέρες».

Advertisements