Αριστοτέλης

ὁ ἄνθρωπος φύσει πολιτικὸν ζῷον, καὶ ὁ ἄπολις διὰ φύσιν καὶ οὐ διὰ τύχην ἤτοι φαῦλός ἐστιν, ἢ κρείττων ἢ ἄνθρωπος· (Αριστοτέλους Πολιτικά, 1253a2-4)

Ο Αριστοτέλης (384-322 π.Χ.) γεννήθηκε στη μικρή πόλη Στάγειρα της Μακεδονίας το 384 π.Χ. και έζησε τα παιδικά του χρόνια στην Πέλλα, πρωτεύουσα της Μακεδονίας, όπου ο πατέρας του Νικόμαχος ήταν γιατρός του βασιλέα Αμύντα Β’. Πολύ νωρίς ορφάνεψε από τον πατέρα του. Από τότε διέμεινε στη γενέτειρά του έως τα δεκαεπτά του χρόνια, οπότε φιλομαθέστατος ήδη και φοβερά οξύνους, πήγε στην Αθήνα, πνευματική τότε πρωτεύουσα της Ελλάδος. Εκεί εντάχθηκε στην από τον Πλάτωνα το 387 π.Χ. ιδρυθείσα Ακαδημία, όπου επί μια εικοσαετία μελέτησε, ακροάστηκε, διαλέχθηκε, στοχάστηκε γόνιμα, συνέγραψε και διακρίθηκε με τη δύναμη του λογισμού του και τη διαλεκτική του ικανότητα.

Όταν πέθανε ο Πλάτων, σε ηλικία ογδόντα ετών, το 347 π.Χ. ο Αριστοτέλης είχε συναίσθηση πνευματικής υπεροχής προς τους άλλους Ακαδημαϊκούς, και την εύλογη φιλοδοξία να γίνει πνευματικός διάδοχος του Πλάτωνος, όπως και τελικά καθιερώθηκε στην εξέλιξη των αιώνων της Ιστορίας. Με τα κριτήρια όμως της τότε ιστορικής πραγματικότητας, διάδοχος του Πλάτωνα έγινε ο Σπεύσιππος, κατά πολύ αρχαιότερος του Αριστοτέλη. Η ζωή και η δράση του Αριστοτέλη συνεχίστηκαν επί δωδεκαετίας εκτός της πόλης των Αθηνών: 347-344 π.Χ. στην Άσσο της Μικράς Ασίας, 344-342 π.Χ. στη Μυτιλήνη της Λέσβου, 342-335 π.Χ. πάλι στα εδάφη της Μακεδονίας. Στην Άσσο, περιβεβλημένος από παλιούς μαθητές του Πλάτωνος και με τη συμπαράσταση του Ερμείου, πολιτικού ταγού της περιοχής, ο Αριστοτέλης έδρασε ως αρχηγός φιλοσοφικής σχολής. Στη Μυτιλήνη, ως σχολάρχης της δεύτερης σχολής του, πλατωνικής ακόμη στη συνείδησή του, συνέχισε και διεύρυνε, με δημιουργικό στοχασμό, τη διδασκαλία και την έρευνα.

Τα πέντε χρόνια της Άσσου και της Μυτιλήνης υπήρξαν γονιμότατα για τη διαμόρφωση της φιλοσοφίας και την  πρόοδο του επιστημονικού έργου του Αριστοτέλη στα πεδία της λογικής, της ηθικής, της μεταφυσικής, της βιολογίας (εδώ ένα ενδιαφέρον ντοκιμαντέρ του BBC σχετικά με τη περίοδο διαμονής του Αριστοτέλη στη Λέσβο και τις έρευνές του στο επιστημονικό πεδίο της βιολογίας) και βεβαίως της πολιτειολογίας. Από το 342 π.Χ. έως το 340 π.Χ. και μετά από πρόσκληση του βασιλιά της Μακεδονίας Φιλίππου Β’, έζησε ως παιδαγωγός του γιου του Αλέξανδρου, του μετέπειτα μεγάλου στρατηλάτη και βασιλέα με το οικουμενικό φρόνημα, στην περιοχή της Πέλλας Νύμφαιον. Η εκπαίδευση του Αλέξανδρου διήρκεσε μόλις τρία χρόνια, από τα δεκατρία έως τα δεκαέξι του χρόνια, αλλά συνάμα ο φιλόσοφος συνέχιζε τη δημιουργική πνευματική του δράση. Το 340 π.Χ. ο Αλέξανδρος αναλαμβάνει κυβερνητικά καθήκοντα, σε αναπλήρωση του πατέρα του, και ο Αριστοτέλης, αφού είχε κατορθώσει την επανίδρυση της κατεστραμμένης πριν μόλις λίγα χρόνια πατρίδας του, εγκαταστάθηκε σ’ αυτήν.

Το 335 π.Χ. ο Αριστοτέλης επανήλθε στην Αθήνα, όπου και ίδρυσε το Λύκειον, σχολή που έμελλε να έχει διάσημη δράση επί αιώνες και να δώσει το όνομά της σε πολλά σχολεία της μέσης εκπαίδευσης, σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο. Ως σχολάρχης του Λυκείου έδρασε ακάματος μέχρι και το 323 π.Χ. Τα δώδεκα αυτά χρόνια, τα τελευταία του βίου του, αναδείχθηκε θαυμαστός διδάσκαλος και ρηξικέλευθος φιλόσοφος, δημιουργικός επιστήμων και έξοχος προγραμματιστής της μεθοδικής έρευνας ομάδων συνεργατών του σε πλείστα επιστημονικά θέματα. Τότε συνετελέσθηκε, είτε ολοκληρώθηκε, το μοναδικό σε μέγεθος και ποιότητα πνευματικό έργο του, δηλαδή τότε γεννήθηκαν ή έλαβαν οριστική μορφή, με την αξιοποίηση προγενέστερων συγγραφών του και των πορισμάτων από τις έρευνες και τις διαλογικές συζητήσεις της Σχολής, τα κλασσικά του κείμενα, που στέγασαν πνευματικά την ανθρωπότητα επί αιώνες, στην Ευρώπη τουλάχιστον, και σχεδόν θεμελίωσαν τους πυλώνες του ανθρώπινου πνεύματος, δηλαδή τα κείμενα της λογικής, της μεταφυσικής, της ψυχολογίας, της βιολογίας, της ποιητικής, της ρητορικής, της ηθικής και της πολιτειολογίας του. Βοήθησε βεβαίως και η άφθονη χρηματοδότηση της Σχολής του από τον φίλο του, αντιβασιλέα της Μακεδονίας, Αντίπατρο.

Το 323 π.Χ. όταν πέθανε ο Αλέξανδρος και παρασύρθηκαν οι Αθηναίοι σε πόλεμο εναντίον της Μακεδονίας, ο Αριστοτέλης έγινε στόχος διωγμού και μόλις διέφυγε στη Χαλκίδα, μητρόπολη της πατρίδας του, αφού προηγουμένως εμπιστεύτηκε τις τύχες της Σχολής καθώς και σημαντικά του χειρόγραφα στον Θεόφραστο. Εκεί μετά από λίγους μήνες πέθανε, το 322 π.Χ., βυθισμένος στη θλίψη της μοναξιάς του, αν και πάντοτε αφοσιωμένος στην επιστημονική έρευνα με τον ίδιο ζήλο. Το έργο του περίφημου φιλοσόφου, όπως υπάρχει σήμερα, αποτελείται από διασωσμένα χειρόγραφα, βοηθήματα κυρίως για τη διδασκαλία του. Ο συνολικός όγκος τους είναι εκπληκτικός. Σε μια έκδοσή τους από την Πρωσική Ακαδημία ο αριθμός των στίχων των δίστηλων σελίδων δυο τόμων πολύ μεγάλου σχήματος, είναι εκατό δεκαοχτώ χιλιάδες! Οι τίτλοι των σπουδαιότερων από αυτά είναι:

των σχετικών με τη λογική: Αναλυτικά Πρότερα, Αναλυτικά Ύστερα, Περί ερμηνείας, Τοπικά, Σοφιστικοί Έλεγχοι· των σχετικών με τη φυσική: Φυσικά ή Φυσική Ακρόασις, Περί Ουρανού, Περί γενέσεως και φθοράς, Μετεωρολογικά· των σχετικών με τη βιολογία: Περί ζώων ιστορίας, Περί ζώων μορίων, Περί ζώων κινήσεως, Περί ζώων γενέσεως· των σχετικών με την ψυχολογία: Περί ψυχής, Περί αισθήσεως και αισθητών, Περί μνήμης και αναμνήσεως, Περί ύπνου και εγρηγόρσεως· των σχετικών με τη μεταφυσική: Η πρώτη φιλοσοφία, Μετά τα φυσικά· των σχετικών με την ηθική: Ηθικά Ευδήμεια, Ηθικά Νικομάχεια· των σχετικών με την πολιτική: Αθηναίων Πολιτεία, Πολιτικά.

Η ποικιλία των τίτλων και μόνον, αποκαλύπτει την ευρύτητα του έργου του Σταγειρίτη φιλόσοφου. Τα δε Πολιτικά του Αριστοτέλη, από τον 13° αιώνα μ.Χ. υπήρξαν η αστείρευτη πηγή απ΄όπου άντλησαν οι πολιτειολόγοι της νεότερης Ευρώπης τις βασικές έννοιες για τη συγγραφή των έργων τους.

Advertisements