government of the people, by the people, for the people*

Κεντρική κατάκτηση της ανθρωπότητας στον ιστορικό της μόχθο αποτελεί η αντιμετώπιση του ανθρώπου ως προσωπικότητας. Γι’ αυτό η συνειδητοποίηση ότι η ανθρώπινη προσωπικότητα συνιστά βασική αξία του πολιτισμού, αποτελεί μια τελική νίκη του πνεύματος. Είναι μια κατάληξη, μια από τις ελάχιστες που έχει κατορθώσει ο άνθρωπος. Η απομάκρυνση, συνεπώς, από τη θέση αυτή δεν μπορεί να είναι πρόοδος. Είναι πάντοτε οπισθοδρόμηση. Επώδυνη.

Η Δημοκρατία συνιστά το μόνο σύστημα συλλογικής συμβίωσης που η λειτουργία του είναι θεμελιωμένη πάνω στο σεβασμό της ανθρώπινης προσωπικότητας κι έχει ως τελικό σκοπό την ελεύθερη ανάπτυξή της. Ο άνθρωπος, λοιπόν, είναι η αρχή και το τέλος του νοήματος της Δημοκρατίας· γι’ αυτό και η Δημοκρατία αποτελεί το μοναδικό σύστημα συμβίωσης που είναι αντάξιο του νοήματος του ανθρώπου. Είναι μια λαμπρή κατάκτηση και ο μόνος δρόμος που μπορεί ν’ ακολουθήσει ο πολιτισμός στην ιστορική του ανέλιξη.

Η οργάνωση της συλλογικής συμβίωσης των ανθρώπων δεν μπορεί να συνίσταται απλά και μόνο σ’ ένα σύστημα ιεράρχησης και πειθάρχησης των μελών του κοινωνικού συνόλου, για να εξυπηρετούνται τα ατομικά τους συμφέροντα. Παρόμοια οργάνωση έχει και η κοινωνία των μελισσών. Η κρατική οργάνωση της ανθρώπινης κοινωνίας πρέπει να αντιμετωπίζει τα μέλη της ως φορείς της χαρακτηριστικής ιδιότητας του ανθρώπου, δηλαδή ως ηθική οντότητα. Τότε η κρατική οργάνωση μπορεί να καλείται Πολιτεία και το σύστημά της πολίτευμα. Τέτοιο σύστημα είναι μόνο η Δημοκρατία· που δεν είναι απλώς μια μορφή οργάνωσης αλλά ένας τρόπος συλλογικής ζωής.

Η Δημοκρατία, λοιπόν, θα μπορούσε να προσληφθεί ως το δημιούργημα της ανθρώπινης σοφίας που αποβλέπει στη σύνθεση και τη δημιουργική συνεργασία των πολλαπλών δυνάμεων που τη συναρτούν, σε αντίθεση με τα απολυταρχικά καθεστώτα που εκφράζουν τον κόσμο των ενστίκτων και ανταποκρίνονται στο ζωώδες και όχι στο πνευματικό στοιχείο του πολίτη. Θεμέλιος λίθος της λειτουργίας του Δημοκρατικού πολιτεύματος είναι το Σύνταγμα (το ελληνικό, θεωρείται από τα καλύτερα του είδους), ο οδικός χάρτης προς την πραγμάτωση της αρμονικής συμβίωσης των μελών του κοινωνικού συνόλου.

Η Δημοκρατία τείνει να αποδέχεται τον πολίτη ως ύπαρξη εσωτερικά πολυδιάστατη, ως έναν άνθρωπο που πέρα από τις βιολογικές του ανάγκες, ζει στον εσωτερικό του κόσμο την αγωνία της πνευματικής ολοκλήρωσης και της συνειδησιακής δικαίωσης. Ως πλάσμα με συναισθηματικές εξάρσεις, με εμπνεύσεις, με ηθική συνείδηση, με όνειρα και δημιουργική πνοή, με ακούραστη δίψα για γνώση, δικαιοσύνη και ελευθερία. Η Δημοκρατία είναι το καθεστώς που τιμά τον άνθρωπο, και στην ιδεατή της μορφή, βρίσκεται σε αρμονία με τη φύση του, μιας και αναγνωρίζει το δικαίωμα του απόλυτου σεβασμού σε κάθε ξεχωριστή προσωπικότητα.

Στα πλαίσια της ομαλής λειτουργίας του Δημοκρατικού πολιτεύματος, ο πολίτης αισθάνεται υπεύθυνος για τη ζωή του, καθορίζει τη συμπεριφορά και τις σκέψεις του κατά βούληση, χωρίς το φόβο της κρατικής αυθαιρεσίας. Τα ατομικά δικαιώματα και οι ελευθερίες αποτελούν τους πυλώνες της Δημοκρατίας, διασφαλίζοντας την ανεξαρτησία του ατόμου. Ακόμη, με το καθεστώς της λαϊκής κυριαρχίας, που πάνω του στηρίζεται ο πολιτειακός μηχανισμός, πραγματώνεται η ανάγκη για συμμετοχή στην άσκηση της εξουσίας, εξασφαλίζοντας τη δυνατότητα του πολίτη να συμμετέχει (στο μέτρο του δυνατού) στη λήψη των αποφάσεων που καθορίζουν το παρόν και το μέλλον του. Ωστόσο, αυτός ο μηχανισμός θα καθίσταται ανενεργός αν δεν εξασφαλίζονται στον πολίτη οι κοινωνικές προϋποθέσεις που θα του δίνουν τη δυνατότητα άσκησης των ελευθεριών του.

Ο πολίτης που ζει σε καθεστώς στο οποίο οι αξίες της Δημοκρατίας έχουν εμποτίσει κάθε σπιθαμή του κοινωνικού χώρου, απολαμβάνει την προστασία από την εκμετάλλευση και την καταπίεση, ενώ διατηρεί την ικανότητα για γνήσια πνευματική αναζήτηση που τροφοδοτείται από τον ελεύθερο διάλογο και την αντιπαράθεση των ιδεών. Για τον λόγο αυτό, όλες οι πνευματικά μεγάλες ώρες της ανθρωπότητας είναι συνδεδεμένες με τη Δημοκρατία και τους αγώνες γι’ αυτήν. Ο άνθρωπος που συμμετέχει στους αγώνες αυτούς, με τη σωματική ή την πνευματική του δύναμη, γίνεται ενεργό υποκείμενο της ιστορίας και όχι μόνον ένας κόκκος της σκόνης της.

Η Δημοκρατία είναι εκείνο το πολίτευμα που, στην βέλτιστη εκδοχή της, ενσταλάζει την αρετή στον εσωτερικό κόσμο του πολίτη, και αναγνωρίζει την ηθική του αυτονομία. Ο κάθε άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως ξεχωριστή και αυτόνομη προσωπικότητα που μπορεί ελεύθερα να σχεδιάζει την κοινωνική του δράση. Σε αντίθεση με τα απολυταρχικά καθεστώτα που αφαιρούν τις ελευθερίες από τον άνθρωπο, που του υπαγορεύουν σκέψεις, αξίες και τρόπους δράσης, καθιστώντας τον ουσιαστικά ένα άβουλο πλάσμα με τυφλή υπακοή, χωρίς δική του αυτοδύναμη ζωή. Στη Δημοκρατία οι άνθρωποι είναι πολίτες, ενώ στα απολυταρχικά καθεστώτα, απλώς υπήκοοι.

Στα πλαίσια της Δημοκρατίας, ο αληθινά πνευματικός άνθρωπος οφείλει να είναι και βαθιά υπεύθυνος συνάνθρωπος. Ακριβώς διότι η Δημοκρατία απαιτεί απ’ αυτόν να επεξεργάζεται στη συνείδησή του τα κοινωνικά προβλήματα και να τοποθετείται επ’ αυτών με παρρησία. Είναι ένα καθήκον, όχι μόνον ατομικό, αλλά και έναντι της ελεύθερης κοινωνίας στην οποία ζει, να μετέχει στους προβληματισμούς του καιρού του και να λαμβάνει ξεκάθαρη θέση, διατυπώνοντας τις όποιες σκέψεις του, συντελώντας με τη συμμετοχή του στο δημόσιο διάλογο, στη βέλτιστη λύση των κοινωνικών ζητημάτων. Το καθήκον διαφύλαξης αυτού του πολύτιμου αγαθού που καλείται Δημοκρατικό πολίτευμα, διαχέεται και διαποτίζει πολλές κοινωνικές ομάδες, τη δράση και την εν γένει στάση τους.

Επιβάλλεται ο ίδιος ο λαός να θεωρεί τη Δημοκρατία ως την πιο πολύτιμη κατάκτησή του. Επιβάλλεται οι πολιτικοί να κατέχονται από τη συνείδηση ότι η διαφύλαξη του ελεύθερου πολιτεύματος αποτελεί το πιο βασικό και απαράβατο καθήκον τους και να μην ωθούν συνεχώς τον πολιτικό ανταγωνισμό ως το σημείο που να δημιουργείται κίνδυνος για τη Δημοκρατία. Επιβάλλεται ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας να έχει βαθιά συναίσθηση ότι η δικαίωση της ύπαρξής του βρίσκεται μόνο στο ρόλο του ως αμερόληπτου ρυθμιστή του πολιτεύματος. Επιβάλλεται οι συνδικαλιστές να διαπνέονται από την πεποίθηση ότι η  Δημοκρατία είναι το μόνο πλαίσιο όπου μπορούν να βρουν τη σωστή ικανοποίηση τους οι κοινωνικές διεκδικήσεις, και να μην εξωθούν την κοινωνική διαμάχη ως το σημείο που να δημιουργείται κοινωνικοπολιτικό αδιέξοδο. Επιβάλλεται ο Τύπος να έχει πλήρη επίγνωση της σημασίας του για τη Δημοκρατία και να παίζει έτσι συνειδητά τον ρόλο του στους τομείς της σωστής πληροφόρησης και της προβολής, διακίνησης και έκφρασης των διαφόρων ιδεών, απόψεων και αντιλήψεων, και να μην μεταβάλλεται σε όργανο μισαλλοδοξίας που υποσκάπτει τη λειτουργία της Δημοκρατίας, προς το συμφέρον οικονομικών ελίτ.

Η ιστορία της Δημοκρατίας εκφράζει την προμηθεϊκή προσπάθεια να διαμορφωθεί και να καλλιεργηθεί πλατιά η συνείδηση ότι ο άνθρωπος, μόνο όταν είναι ελεύθερος, είναι αντάξιος της ιδιότητας του ανθρώπου. Η ιστορία της Δημοκρατίας είναι η φωτεινή πλευρά της πολιτικής ιστορίας του ανθρώπου, γι’ αυτό και οι αλλεπάλληλοι αγώνες της ανθρωπότητας να συλλάβει και να κατακτήσει τρόπους ελεύθερης κοινωνικής ζωής. Γι’ αυτό και η εχθρική στάση των φανατικών μισαλλόδοξων σκοταδιστών έναντι των ελεύθερης και δημοκρατικής κοινωνίας, με τα τυφλά και δειλά τρομοκρατικά χτυπήματα στη καρδιά της Ευρώπης.

Η Δημοκρατία, όμως, διατηρεί το δικαίωμα να αμύνεται απέναντι στις προσπάθειες όσων την εχθρεύονται. Τα μέτρα αυτοπροστασίας, όμως, δεν πρέπει να φθάνουν μέχρι την ακύρωση της πολυδιάστατης ελευθερίας του πολίτη, γιατί τότε η Δημοκρατία αυτοκαταλύεται. Η άμυνα της πρέπει να εκπορεύεται μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες και θεσμούς, να στηρίζεται σε δημοκρατικούς μηχανισμούς, και, σε καμία περίπτωση, να μην οδηγεί – έστω και συγκαλυμμένα – στη διαμόρφωση ενός αστυνομικού κράτους. Η Δημοκρατία, μέσα στις συνεχώς μεταβαλλόμενες συνθήκες της σύγχρονης πραγματικότητας, θα πρέπει να στοχεύει σε ένα και μοναδικό σκοπό: την όλο και πιο εκτεταμένη πραγμάτωση της ελευθερίας του ανθρώπου. Η αληθινή Δημοκρατία δεν φοβάται, ούτε και τρομοκρατείται. Μόνον όταν έχει τη φωλιά της λερωμένη, μπορεί να οδηγηθεί σε τέτοιες καταστάσεις.

Η ελευθερία, αυτή η υπέροχη ιδέα, μια βασική συνισταμένη του Δημοκρατικού πολιτεύματος, πρέπει να πραγματώνεται πολιτικά και πολιτειακά, άλλως χάνει το νόημά της. Ανθίζει και επενεργεί εκεί που δεν υπάρχει δυνάστης, ξένος ή εσωτερικός. Κάθε φορά, όμως, που γίνεται διάκριση της εθνικής από την πολιτική ελευθερία, υποκρύπτεται μια ένοχη προσπάθεια συσκότισης της συνείδησης του λαού, ώστε να διευκολύνεται η φαλκίδευση των πολιτικών του δικαιωμάτων, δηλαδή της ίδιας της ελευθερίας του. Στη περίπτωση αυτή είναι που διαπιστώνεται η δημιουργία ενός συλλογικού αισθήματος ενοχής που διαβρώνει την εθνική υπερηφάνεια και την αυτοπεποίθηση των πολιτών. Έτσι οι λαοί χάνουν, σε μεγάλο βαθμό, την ικανότητα συνειδησιακών αντιδράσεων και τείνουν να καταλαμβάνονται από ηθικό σκεπτικισμό στα θέματα της δημόσιας σφαίρας, μειώνοντας ουσιαστικά την ικανότητά τους για συλλογική ανάταση και κοινωνική δημιουργία.

Μια Δημοκρατική κοινωνία ασθενεί, όταν η επιτηδευμένη διάδοση της σκέψης, πως η Δημοκρατία βρίσκεται σε κρίση, καλλιεργεί σε διάφορες κοινωνικές ομάδες την αντίληψη ότι υπάρχουν σοβαρότερα κοινωνικά θέματα από την ανυποχώρητη διαφύλαξη των ατομικών δικαιωμάτων και ελευθεριών και την αδιάλλακτη πίστη στο βέλτιστο των πολιτευμάτων. Στην εποχή μας, ίσως το δημοκρατικό πολίτευμα να διέρχεται μια φάση προσαρμογής στις αδιάκοπα μεταβαλλόμενες συνθήκες της ρευστής πραγματικότητας με τις συνεχώς ανανεούμενες προκλήσεις, και το αίτημα για περισσότερη Δημοκρατία (κατ’ ουσίαν πιο ουσιαστική) φαντάζει ως η μόνη δυνατότητα που μπορεί να οδηγήσει, αν όχι στην οριστική λύση των προβλημάτων της σύγχρονης κοινωνίας, τουλάχιστον στην αύξηση της πιθανότητας να χαράξει μιαν ακτίνα αισιοδοξίας, σε πλανητικό επίπεδο.

Σε κάθε άλλη περίπτωση, η ανθρωπότητα (και πάλι) θα κληθεί να βαδίσει σε δύσβατο μονοπάτι που, ήδη, σαν να αχνοφαίνεται στον ορίζοντα.

*Απόφθεγμα του Abraham Lincoln, 16ου προέδρου των ΗΠΑ (1861-1865), από ομιλία του στην Pennsylvania τον Νοέμβρη του 1863. Η φράση συναντάται αρχικά σε μια μετάφραση της Βίβλου, από τα λατινικά στην αγγλική γλώσσα, από τον θεολόγο John Wycliffe, κατά το έτος 1384.

Advertisements