penser tout ce qui est pensable*

Τη φιλοσοφία ο σύγχρονος άνθρωπος την αντιμετωπίζει με κάποια συγκατάβαση ή ίσως και με κάποια ελαφρά αποστροφή. Άλλωστε δύσκολα θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι αυτή ταιριάζει στο περιεχόμενο και στο ρυθμό της ζωής του. Έχει μάλιστα γι΄αυτό έτοιμη τη δικαιολόγηση: ότι στη σύγχρονη εποχή, αυτό που μετρά είναι η επιστημονική γνώση, μιας και η επιστήμη έχει κάνει άλματα στον 21° αιώνα, και επιπλέον συνιστά και τη μόνη «αντικειμενική» αλήθεια. Αυτές τις αφέλειες τις ενισχύουν κάποιοι ψευδο-φιλοσοφούντες, που είτε προσπαθούν να ερμηνεύσουν φιλοσοφικά τα όποια επιτεύγματα της επιστήμης, είτε να εμπνευστούν από το θεωρητικό τους πλαίσιο.

Αυτό που συνήθως παραβλέπεται είναι ότι η εποχή μας, που χαρακτηρίζεται από τις λαμπρές προόδους στους διάφορους τομείς των επιστημών, έχει γνωρίσει ταυτόχρονα και μια άνθιση σημαντική και αρκετά πρωτότυπη στον τομέα της φιλοσοφικής σκέψης. Και κάπου εδώ εισέρχεται στη προβληματική μας ο Κορνήλιος Καστοριάδης, ίσως ο σπουδαιότερος έλληνας στοχαστής του περασμένου αιώνα. Ο άνθρωπος που με το έργο του απέδειξε ότι η φιλοσοφία, που ξεκίνησε πριν πολλούς αιώνες από τις ακτές της Ιωνίας, δεν παύει να είναι αναγκαία μέχρι και τις μέρες μας, υπηρετώντας τη διαλεκτική των ιδεών και, εν τέλει, τον ίδιο τον άνθρωπο.

Με αφορμή διάφορες ενδιαφέρουσες συζητήσεις που υπέπεσαν στην αντίληψή μου, σχετικά με κάποια κείμενα – συνεντεύξεις του Καστοριάδη που κυκλοφορούν τις τελευταίες μέρες στο διαδίκτυο εξ αφορμής της τρομοκρατικής επίθεσης στο Παρίσι – για παράδειγμα τις επισημάνσεις στο ωραίο blog του Δύτη – θα ήθελα να συμπληρώσω λίγα στοιχεία σχετικά με τον έλληνα στοχαστή, χωρίς να διατείνομαι ότι είμαι βαθύς γνώστης του έργου του, μιας και η φιλοσοφική σκέψη του Καστοριάδη επιδέχεται παρερμηνειών και σίγουρα απαιτεί πολυπρισματική προσέγγιση.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης δεν ήταν απλώς ένας φιλόσοφος με σημαντική παρουσία στη σύγχρονη σκέψη. Ήταν η ίδια η περιπέτεια της σκέψης αυτής στον περασμένο αιώνα. Ο φιλοπερίεργος αναγνώστης, έχει την ευκαιρία να διαπιστώσει πως ο Καστοριάδης, μέσα από το έργο του, επιδιώκει να ανασυνθέσει τον homo universalis – τον οικουμενικό άνθρωπο – έτσι όπως θα τον ήθελε και το ίδιο το πνεύμα της Αναγέννησης. Σε πείσμα της ανάγκης για διαρκώς μεγαλύτερη εξειδίκευση και μερικότητα που προβάλλουν οι σύγχρονοι κοινωνικοί και επιστημονικοί θεσμοί, εκείνος εστίαζε στη σύνθεση. Αυτό ήταν και το κύριο χαρακτηριστικό της φιλοσοφικής παρουσίας του Κορνήλιου Καστοριάδη, καθώς και της πνευματικής του ματιάς.

Για τον λόγο αυτό άντλησε, με αξιοθαύμαστη φυσικότητα, από την αρχαία ελληνική γραμματεία, τις φιλοσοφικές και κοινωνικές θεωρίες, την ιστορία και την ψυχανάλυση. Όχι επιφανειακά, αλλά από τη βαθιά γνώση αυτών των επιστημών, παρακολουθώντας με επιμέλεια ακόμη και τα σύγχρονα τους ρεύματα. Με τον τρόπο αυτό, στα πλαίσια των συνεχών αναζητήσεών του, η σκέψη του Καστοριάδη δεν εγκλωβίστηκε σε στενούς ορίζοντες, ή στείρους δογματισμούς. Αυτό υποδηλώνει και ο τίτλος* της δημοσίευσης, υπονοώντας ότι ο στοχασμός, δεν πρέπει με κανέναν τρόπο να αυτοπεριορίζεται. Ήταν μια διανοητική στάση που εμπότισε τον βίο του φιλοσόφου μέχρι το τέλος.

Μια ακόμη επισήμανση αφορά στη συμμετοχή του Καστοριάδη στις κοινωνικοπολιτικές διεργασίες, στην ίδια τη ροή της ανθρώπινης ιστορίας. Σε μια εποχή που διδάσκει, ωθεί και, πολύ φοβάμαι, επιβραβεύει την παθητικότητα και την ιδιώτευση, οι παρεμβάσεις που έκανε ο Καστοριάδης, ως πολίτης – φιλόσοφος, αποκτούν, σήμερα, ιδιαίτερα μεγάλη σημασία και αξίζει να αναλυθούν εν τω βάθει. Πιστεύω, μάλιστα, πως αυτή η παρεμβατικότητα που επέδειξε ο στοχαστής, αποτελούσε κάτι δυσκολότερο και ίσως ευγενέστερο από μια πληθωρική διανοητική παρουσία. Συνιστούσε μια στάση ζωής, ενεργούσας υπέρ του κοινωνικού συνόλου, αν και, μοιραία, μοναχικής.

Από κει και πέρα, ως προς την αξιολόγηση της ιστορικότητας των απόψεων του έλληνα στοχαστή, όπως φυσικά – πρέπει να – ισχύει και για κάθε διανοητή του βεληνεκούς του Καστοριάδη, μπορούν να διατυπωθούν πλείστες όσες ενστάσεις και διαφωνίες. Η παράμετρος αυτή, άλλωστε, απόδειξη της ελευθερίας του πνεύματος, διασφαλίζει και την διαιώνιση της κριτικής σκέψης, αρκεί να γίνεται bona fide και θα ήταν θεμιτό να μην βασίζεται αποκλειστικά στα διαδικτυακά δημοσιεύματα αλλά κυρίως στη βιβλιογραφία. [παρεμπιπτόντως, είναι εύστοχη η παρατήρηση του Δύτη ως προς την «σιωπή» γύρω από τη διαλεκτική του Αντόρνο, προφανώς σε αντιδιαστολή με το κύμα δημοσιεύσεων και σχολίων περί των γραπτών του Καστοριάδη, αλλά η αποσπασματική μου γνώση επί του θέματος, δεν μου επιτρέπει να συνεισφέρω κάτι αξιόλογο στην όλη συζήτηση].

Δεν έχει νόημα να γίνει από εδώ κάποια ιδιαίτερη αναφορά στην εκτενή ανάλυση του έλληνα στοχαστή σχετικά με την γραφειοκρατική εξέλιξη των σοσιαλιστικών καθεστώτων, στην αιχμηρή κριτική του για την αλλοίωση του μαρξικού ιδεολογήματος, και πολύ περισσότερο στις επισημάνσεις του σχετικά με την αρχαιοελληνική δημοκρατία – παρότι έχουν βάθος και πρωτοτυπία – μιας και είναι γνωστά και χιλιοειπωμένα. Μια μόνον υποσημείωση σχετικά με τον δρόμο που άνοιξε στον χώρο της Οικολογίας, προσπαθώντας να αφυπνίσει τον πολίτη του βιομηχανικά αναπτυγμένου κόσμου ως προς τους κινδύνους που υποθάλπει ο τρόπος ζωής του homo economicus. Ο Καστοριάδης προειδοποίησε για τον παραλογισμό που περιέχεται μέσα στον μύθο της ανάπτυξης, στην επιδιωκόμενη ορθολογική κυριαρχία επί παντός επιστητού, απουσία προσανατολισμού της τεχνοεπιστήμης, και επέστησε την ανάγκη αλλαγής του ανθρώπινου όντος, ως όντος κοινωνικού – ιστορικού. Ψήγματα του παραλογισμού αυτού έχουν αρχίσει να γίνονται εμφανή τα τελευταία χρόνια, με άμεση επίδραση στη ζωή των ανθρώπων.

Ολοκληρώνοντας, θα ήταν ωφέλιμο να τονιστεί ότι, πάνω απ’ όλα, ο Κορνήλιος Καστοριάδης ήταν ένας Ευρωπαίος στοχαστής, καθώς δημιούργησε, εκτέθηκε και αναγνωρίστηκε στα διεθνή ρεύματα των ιδεών, αποφεύγοντας την άσκοπη ομφαλοσκόπηση και τον όποιο πνευματικό επαρχιωτισμό που πολύ συχνά ανάγεται σε μια ιδιότυπη ελληνοκεντρική θεωρία. Για τον λόγο αυτό, το έργο του απέκτησε τόσο πολυδιάστατο χαρακτήρα, και εξακολουθεί να εγείρει προβληματισμούς και διαφωνίες. Διαφωνίες και λογομαχίες, η ύπαρξη των οποίων, τον πρώτο που θα χαροποιούσαν αν ήταν ακόμη εν ζωή, θα ήταν τον ίδιο τον έλληνα στοχαστή.

Μάλιστα, θα μπορούσε κάποιος κάλλιστα να ισχυριστεί, πως το στοιχείο αυτό είναι που εμπλουτίζει και νοηματοδοτεί τον πυρήνα του οικουμενικού προτάγματος της αυτονομίας. Την πνευματική κληρονομιά του Κορνήλιου Καστοριάδη στην παγκόσμια φιλοσοφική σκέψη.

Advertisements