Φασισμός: τα δέκα σημεία

Η καλλιέργεια του επιθετικού εθνικισμού μέσω των τεράστιων λαϊκών συγκεντρώσεων του Benito Mussolini. Ρώμη 1928.

Ο όρος φασισμός είναι, ίσως, ο πιο ασαφής σημαντικός πολιτικός όρος, καθώς η λέξη fascio στα λατινικά σημαίνει δεσμός ή ένωση και δεν περιέχει μια πολιτική αναφορά. Άλλωστε ο όρος χρησιμοποιήθηκε περισσότερο από τους αντιπάλους του παρά τους οπαδούς του, ενώ η μοναδικότητα και η πολυπλοκότητά του δεν μπορούν να περιγραφούν, χωρίς να καταφύγει κανείς σε μια πολύπλοκη τυπολογία.

Ο Emilio Gentile, καθηγητής Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης La Sapienza, παρουσιάζει στη Νέα Ιταλική Εγκυκλοπαίδεια (1992) τα συστατικά στοιχεία για έναν κατευθυντήριο ορισμό του φασισμού σε μια πυκνή λίστα από δέκα σύνθετα σημεία, γράφοντας ότι πρόκειται για:

I. Ένα μαζικό κίνημα πολυταξικής συμμετοχής, στο οποίο κυριαρχούν τα μεσαία στρώματα, που οργανώνονται ως κομματική πολιτοφυλακή. Ο φασισμός ως κίνημα βασίζει την ταυτότητά του όχι στην κοινωνική ιεραρχία ή την ταξική καταγωγή αλλά στη συντροφικότητα. Θεωρεί, μάλιστα, ότι είναι επιφορτισμένος με την εθνική αναγέννηση και στοχεύει στην κατάκτηση της εξουσίας με την τρομοκρατία, τις κοινοβουλευτικές τακτικές και τις συμφωνίες με τις ηγετικές ομάδες για να δημιουργήσει ένα καθεστώς, που θα καταστρέψει την κοινοβουλευτική δημοκρατία.

II. Η αντιδεοντολογική και πραγματιστική ιδεολογία του, που αυτοανακηρύσσεται αντι-υλιστική, ατομικιστική, φιλελεύθερη, δημοκρατική, μαρξιστική, με αντικαπιταλιστικές και λαϊκίστικες τάσεις, εκφράζεται περισσότερο στο αισθητικό πεδίο μιας καινούργιας πολιτικής συμπεριφοράς μύθων, τελετών και συμβόλων, σχεδιασμένη για να εθίσει και να διοχετεύσει την πίστη των μαζών, με στόχο τη δημιουργία του «νέου ανθρώπου».

III. Η κουλτούρα του φασισμού, που γίνεται αντιληπτή ως η έκφραση της βούλησης για δύναμη, βασίζεται στο μύθο της νεότητας και στη λατρεία της στρατικοποίησης της πολιτικής σαν ένα μοντέλο ζωής και συλλογικής δράσης.

IV. Στην ολοκληρωτική αντίληψη του φασισμού, άτομο και μάζες συγχωνεύονται σε μια οργανική και μυστικιστική ένωση του έθνους, υιοθετώντας διακρίσεις και διώξεις εναντίον εκείνων που δεν μετέχουν στην εθνοτική, ηθική του κοινότητα είτε γιατί είναι εχθροί του καθεστώτος είτε γιατί ανήκουν σε φυλές που θεωρεί κατώτερες ή επικίνδυνες για την ενότητα του έθνους.

V. Η φασιστική πολιτική ηθική βασίζεται στην ολοκληρωτική αφοσίωση στην εθνική κοινότητα, την πειθαρχία, την αρρενωπότητα, τη συντροφικότητα και το πνεύμα του πολεμιστή.

VI. Στο φασιστικό κράτος υπάρχει ένα και μοναδικό κόμμα, που έχει ως σκοπό του την ένοπλη άμυνα του καθεστώτος, την επιλογή των ανώτερων κρατικών αξιωματούχων και την οργάνωση των μαζών, μέσω της πίστης και της συναισθηματικής κινητοποίησης.

VII. Ο αστυνομικός μηχανισμός του φασιστικού κράτους αποτρέπει, ελέγχει και καταστέλλει τη διαφωνία και την αντιπολίτευση, ακόμη και με τη χρήση οργανωμένης τρομοκρατίας.

VIII. Ο φασισμός ως πολιτικό σύστημα, είναι οργανωμένος σε μία ιεραρχία λειτουργιών, που καθορίζονται από την κορυφή και έχουν ως επιστέγασμα τη μορφή του ηγέτη, ο οποίος – προικισμένος με ιερό χάρισμα – διατάσσει, κατευθύνει και συντονίζει τη δράση του κόμματος και του καθεστώτος.

IX. Η εξωτερική πολιτική του φασισμού εμπνέεται από το μύθο της εθνικής ισχύος και του εθνικού μεγαλείου, με στόχο την ιμπεριαλιστική επέκταση.

X. Στον οικονομικό τομέα, ο φασισμός είναι μια κορπορατιστική οργάνωση, που καταργεί την ελευθερία των συνδικάτων, διευρύνει το πεδίο της κρατικής παρέμβασης και στοχεύει στην επιτυχία, βασιζόμενος στην τεχνοκρατία, την αλληλεγγύη, τη συνεργασία των παραγωγικών τομέων υπό τον έλεγχο του καθεστώτος, ώστε να επιτύχει τους στόχους του όσον αφορά την εξουσία, και παρ΄όλα αυτά να διατηρήσει την ατομική ιδιοκτησία και τις ταξικές διαιρέσεις.

♦    ♦    ♦

Μερικά εξαιρετικά ενδιαφέροντα αναγνώσματα που πραγματεύονται το φαινόμενο του φασισμού: Πρώτο και σημαντικότερο το βιβλίο του Robert Paxton «Η ανατομία του φασισμού» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος (2006) σε μετάφραση της Κατερίνας Χαλμούκου. Χρησιμοποιεί πληροφοριακό υλικό από το μεγαλύτερο μέρος της ευρωπαϊκής και αμερικανικής ιστορίας, από την πολιτική, την ιστορία, τη φιλοσοφία, την κοινωνιολογία και την ψυχολογία. Το βιβλίο του Emilio Gentile «Φασισμός» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ασίνη (2013) σε μετάφραση του Βαγγέλη Κατσιφού, στο οποίο γίνονται προσπάθειες αναζήτησης των συνθηκών και των αιτιών γέννησης του φαινομένου, στα πλαίσια μιας ιστορικής, πολιτικής και ανθρωπολογικής έρευνας. Το βιβλίο του Stuart Woolf «Ο Εθνικισμός στην Ευρώπη», μια σύντομη προσέγγιση του φαινομένου της εθνικής ιδεολογίας και ταυτότητας, της δημιουργίας έθνους – κράτους και του εθνικισμού, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Θεμέλιο (1999) σε μετάφραση Έφης Γαζή. Τέλος, το βιβλίο του Stanley Payne «Η ιστορία του φασισμού 1914 – 1945», ένας τόμος στον οποίο ο συγγραφέας προβαίνει σε μια εκτεταμένη ανάλυση του ευρωπαϊκού φασισμού, φωτίζοντας αθέατες πλευρές του φαινομένου. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Φιλίστωρ (2000) σε μετάφραση του Κωνσταντίνου Γεωρμά.

Advertisements