Γραμματική τῶν Πολιτισμών

Hans Holbein the Younger: «The Ambassador’s Globe» (1533). London, the National Gallery.

Από τα βιβλία που διάβασα το τελευταίο διάστημα, ξεχωρίζω το πόνημα του Fernand Braudel «Γραμματική των Πολιτισμών». Ένα βιβλίο ιστοριογραφίας που δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά το 1963 στη Γαλλία, με στόχο να ενταχθεί στο σχολικό πρόγραμμα της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης.

Ο Braudel διακατεχόταν από την ισχυρή πεποίθηση πως ο πρωταρχικός ρόλος της Ιστοριογραφίας ήταν να μπορέσει να μας δώσει τη δυνατότητα, μέσω του παρελθόντος, να κατανοήσουμε την εποχή μας, και ως ένα σημείο, να προεικονίσουμε το μέλλον. Το βιβλίο αυτό αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της επίτευξης αυτού του στόχου, μιας και ξεφεύγει από το μοτίβο της απλής παράθεσης ιστορικών γεγονότων και πολύ περισσότερο πασχίζει να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τη σημασία της μακρόπνοης ιστορίας.

Η αφήγηση του Braudel τεμαχίζει την υφήλιο σε έξι «κόσμους»: Δυτικό, Σοβιετικό, Μουσουλμανικό, κόσμο της Νοτιοανατολικής Ασίας, κόσμο της Άπω Ανατολής και κόσμο της Μαύρης Αφρικής. Έξι διαφορετικά μέρη των οποίων προηγείται μια εμπεριστατωμένη εισαγωγή όπου αποσαφηνίζεται το περιεχόμενο και η σημασία των πολιτισμών, εστιάζοντας στις καταβολές τους, τους πιο σημαντικούς παράγοντες εξέλιξης και τις ιδιαιτερότητές τους. Με τη σκόπιμη εστίαση στην ανάλυση Πολιτισμικών ιδεών και αρχών, εξοβελίζοντας τα γεγονότα από το προσκήνιο, ο συγγραφέας μυεί τον αναγνώστη στην πολυπλοκότητα του κόσμου, όπου ιστοριογραφία, οικονομία, πολιτική και πολιτισμικά πρότυπα αλληλοδιαπλέκονται. Έτσι η Ιστορία μετατρέπεται σε εργαλείο αποκρυπτογράφησης του κόσμου, παρελθόντος, παρόντος αλλά και μέλλοντος.

Κατ’ αυτό τον τρόπο, ο συγγραφέας εμπλουτίζει την ιστορική βιβλιογραφία με ένα εγχειρίδιο που βοηθά τον αναγνώστη να διαβεί μέσα από το μονοπάτι της σύγχυσης που προκαλείται από τη λανθασμένη νοηματοδότηση των εννοιών του Πολιτισμού αλλά και των Πνευματικών Επιτευγμάτων του ανθρώπου (δηλαδή της υλικής διάστασης των Πολιτισμών).

Διαβάζοντας το πυκνογραμμένο κείμενο, ο αναγνώστης προσεγγίζει, μέσω της έννοιας του Πολιτισμού, την κατανόηση όλων όσα θα μπορούσε να αποκομίσει η Ιστορία μελετώντας τις γειτονικές της κοινωνικές επιστήμες: τη Γεωγραφία, την Οικονομία, την Ψυχολογία, την Κοινωνιολογία. Ουσιαστικά πρόκειται για μια εν τω βάθει γνωριμία με την πραγματικότητα, σε πλανητική κλίμακα.

Με αυτή την πινελιά διεπιστημονικότητας, ο αναγνώστης αποφεύγει το βαρύ φορτίο της κλασικής ιστοριογραφίας, όπου και συνηθίζεται να καταπονεί τη μνήμη του, καθώς παραφορτώνεται με περιττές ημερομηνίες και ονόματα ηρώων, κατορθώνοντας έτσι να αποκτήσει μια προοπτική ματιά, διευρύνοντας τους ορίζοντές του και κατανοώντας την ιστορία εις βάθος.

Ενδιαφέρον στοιχείο αποτελούν και οι προβλέψεις που κάνει ο Braudel σε κάποια σημεία του κειμένου, τις οποίες ο αναγνώστης του 21ου αιώνα μπορεί πια να επαληθεύσει. Για παράδειγμα, μιλώντας για τον σύγχρονο πολιτισμό της εποχής του, της Σοβιετικής Ένωσης δηλαδή, γράφει: «Μια τεράστια αλλαγή ετοιμάζεται, πρόκειται να επέλθει, άσχετα με τη μορφή που θα πάρει και με την ετικέτα που θα της κολλήσουν εκ των υστέρων» (σελ. 749). Αυτά τα γράφει το 1963! Νομίζω πως κάθε σχόλιο σχετικά με το πόσο επίκαιρο εξακολουθεί να είναι το βιβλίο αυτό, περιττεύει.

Η Ιστοριογραφία, που πέρασε (και προφανώς ακόμη περνάει) από πολλές και διαφορετικές φάσεις, άλλοτε χρονικό της ζωής των ηγεμόνων, άλλοτε μια περιληπτική ιστορία των πολεμικών μαχών, άλλοτε πάλι ένας καθρέφτης των πολιτικών γεγονότων, σήμερα μοιάζει βυθισμένη στις σύνθετες οικονομικές και κοινωνικές πραγματικότητες. Αυτές οι διαφορετικές φάσεις, μοιάζουν με σκαλοπάτια που οδηγούν σταδιακά προς την αλήθεια. Και ο Braudel, με τη Γραμματική των Πολιτισμών, μοιάζει να ασπάζεται αυτή την ακολουθία.

Θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό να προσθέσω ένα απόσπασμα από το κείμενο, όπου και διαφαίνεται η συλλογιστική του συγγραφέα γύρω από τον τρόπο που προσεγγίζει το ζήτημα του ιστορικού χρόνου, της επιστήμης της Ιστοριογραφίας, των πολλαπλών ερμηνειών και των αντιφάσεών της: «Κάθε απόπειρα για σφαιρική ιστορική ερμηνεία, όπως είναι η ιστορία των πολιτισμών, μάς υποχρεώνει να πάρουμε όσο το δυνατόν περισσότερες φωτογραφίες, με διαφορετική ταχύτητα την καθεμιά, κι έπειτα όλους αυτούς τους χρόνους, όλες αυτές τις εικόνες, να τις αναγάγουμε στη μονάδα· όπως γίνεται με τα χρώματα του ηλιακού φάσματος που, όταν αναμειχθούν, μάς δίνουν αναγκαστικά ένα φως, το λευκό» (σελ. 48).

Ο Braudel, με ένα θελκτικό ύφος γραφής και μια αμεσότητα λόγου που ρέει γοργός και αβίαστος, μάς προσφέρει μια μεγάλη αφήγηση της ιστορίας του ανθρώπου, που καταλήγει σ’ ένα δημιουργικό προβληματισμό σχετικά με το ευμετάβλητο παρόν και το αβέβαιο μέλλον. Ο καλαίσθητος τόμος κυκλοφορεί από τις εκδόσεις του Μορφωτικού Ιδρύματος της Εθνικής Τραπέζης, σε μετάφραση του Άρη Αλεξάκη.

Εκτιμώμενος χρόνος ανάγνωσης: 32 – 35 ώρες

* Ο Fernand Braudel γεννήθηκε το 1902 στη Luméville-en-Ornois της Γαλλίας, και το 1922 ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο φιλολογικό τμήμα του Πανεπιστημίου του Παρισιού. Δίδαξε σε σχολεία της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης και πολέμησε στα μέτωπα του Β΄Παγκοσμίου πολέμου όπου και αιχμαλωτίστηκε από τους Γερμανούς. Με το πέρας του πολέμου αναδεικνύεται στον επιφανέστερο Γάλλο ιστορικό της μεταπολεμικής περιόδου, με σπουδαιότερά του έργα τα εξής: «Η Μεσόγειος και ο μεσογειακός κόσμος την εποχή του Φιλίππου Β΄», «Γραμματική των Πολιτισμών», «Υλικός Πολιτισμός, Οικονομία και Καπιταλισμός». Θεωρείται ως ένας από τους προδρόμους της Θεωρίας Παγκόσμιων Συστημάτων και συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους ιστορικούς του 20ου αιώνα, μαζί με τον Eric Hobsbawm και τον Jacques Le Goff, μεταξύ άλλων. Απεβίωσε τον Νοέμβρη του 1985.

Advertisements