Παιδεία (ή ό,τι αντί παιδείας λαμβάνεται..)

Κατέληξε στο ασθενοφόρο, καθ’ οδόν προς τη Θεσσαλονίκη, ο 18χρονος μαθητής από τα Γιαννιτσά, ο οποίος πήδηξε στο κενό από τον 4ο όροφο πολυκατοικίας, κοντά στο 1o ΓΕΛ της περιοχής. Σύμφωνα με όσα δήλωσε στα μέσα ενημέρωσης η Διοικήτρια του ΕΚΕΠΥ στη Βόρεια Ελλάδα, Τζίνα Λεπτοκαρίδου «το ΕΚΑΒ παρέλαβε τον νεαρό και τον μετέφερε στο νοσοκομείο των Γιαννιτσών, όπου έγινε εκτίμηση της κατάστασης και ο 18χρονος διασωληνώθηκε. Στη συνέχεια μεταφέρθηκε στη Θεσσαλονίκη και καθ’ οδόν, έχασε τη μάχη». «Ο μαθητής ήταν πολυτραυματίας. Έφερε κατάγματα στον θώρακα, στους πνεύμονες, στο κεφάλι και είχε ανοιχτή λεκάνη» πρόσθεσε η κα Λεπτοκαρίδου.

Σύμφωνα με τις πρώτες πληροφορίες, ο 18χρονος επρόκειτο να δώσει σήμερα πανελλήνιες εξετάσεις, γεγονός το οποίο επηρέασε αρνητικά την ψυχολογία του.

Ελλάδα. 28 Μαΐου 2014

♦   ♦   ♦

Διαβάζοντας αυτή τη τραγική είδηση, η οποία δυστυχώς κάνει την εμφάνισή της κάθε χρόνο – τέτοια εποχή – στη χώρα μας, το μυαλό μου πήγε αμέσως σε κάποια άρθρα του Ηλία Μπαζίνα περί Παιδείας, τα οποία είχα τη τύχη να διαβάσω προ ετών από τη στήλη του στην εφημερίδα «ο Φίλαθλος».

«they walked in line»

Λίγες μέρες πριν γραφτούν τα κείμενα που ακολουθούν, κάποια παιδιά που δεν άντεξαν το άγχος των εξετάσεων ή το άγχος της αποτυχίας, είχαν τερματίσει τη ζωή τους.

Τερατώδη φαινόμενα, όπως αυτό, είναι και το αποτέλεσμα του ότι δεν μιλάμε στα παιδιά μας όσο χρειάζεται. Δεν τα βοηθάμε να ξεπεράσουν κάποιες οξείες φάσεις, δίνοντάς τους να καταλάβουν ότι η ζωή συνεχίζεται, ότι το αύριο θα σβήσει το σήμερα, ότι τα πράγματα ποτέ δεν είναι τόσο άσχημα ώστε να αξίζει να πετάξουν τη ζωή τους. Ίσως γιατί στο βάθος, εμείς είμαστε εκείνοι που ζητάμε από τα παιδιά παράλογα κατορθώματα, που εμείς οι ίδιοι ποτέ δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε. Ίσως συνεχίζουμε ασυνείδητα τις πρακτικές του πρωτόγονου ανθρώπου, τις «τελετές της ενηλικίωσης» μέσα από τη δοκιμασία (φωτιάς, αίματος, πόνου κλπ).

Εντάξει, φαίνεται πως το σύστημα τροποποιείται. Αυτό που ενδιαφέρει να δούμε, είναι αν θα αλλάξει στη βάση του. Που είναι ο βασανισμός των νέων.

Δεκέμβριος 1998

«the happiest days of our lives»

Τρώμε τα παιδιά μας. Δικός μας θεός ο Κρόνος. Τίποτα δεν είναι σύμπτωση.

Βασανίζουμε τα παιδιά μας επίτηδες. Τους σκοτώνουμε τα πιο ωραία και συνάμα και πιο αποδοτικά τους χρόνια επίτηδες. Τα άθλια πλέγματα, που κουβαλάμε μέσα μας, μας ωθούν στη σκόπιμη κακοποίηση της νεολαίας μας απλά και μόνο επειδή ζηλεύουμε τα νιάτα. Όλη η κοινωνική μας πραγματικότητα βασίζεται πάνω σε μια μοχθηρή ραγιάδικη φιλοσοφία ζωής, που λέει ότι η χαρά και η ελευθερία είναι αμαρτία. Σου χαλάω τη ζωή, έτσι! Να μην επιτρέπεται τίποτα, να απαγορεύονται όλα. Να μην έχεις ελεύθερο χρόνο. Να μη χαίρεσαι. Εγώ γιατί παιδεύτηκα; Να παιδευτείς κι εσύ.

Διψασμένος για εξουσία ο κομπλεξικός Έλληνας, την ασκεί ανάλγητα εκεί που τον παίρνει. Στα νιάτα.

Κανένας δεν είπε ποτέ στα τραγικά αγγελούδια, που προτίμησαν το θάνατο από τις συνέπειες της «αποτυχίας», ότι οι δοκιμασίες που η νεολαία καλείται να περάσει, δεν είναι παρά ένα θέατρο του παραλόγου, που μόνος σκοπός του είναι να μη λείψει ποτέ από τη ζωή το «αγαθό» του βασανισμού. Ούτε είναι σύμπτωση ότι ο λαός λέει το βασανισμό «παιδεμό», εκφράζοντας έτσι την αλήθεια, ότι κύριο θύμα των κάθε λογής βασανιστηρίων είναι το παιδί και ο νέος.

Ποια παιδεία και κουραφέξαλα; Τι φρικτή υποκρισία! Παιδεία είναι το να περνάω εν γνώσει μου τις καλύτερες φουρνιές των νέων πολιτών από την προκρούστεια κλίνη κάποιων εξετάσεων, από τις οποίες είναι αδύνατο να μη βγουν ανάπηροι; Έστω και με την έννοια του αγιάτρευτα χαμένου χρόνου; Τι είναι στην πραγματικότητα αυτές οι «εξετάσεις»; Ένα επινόημα, μια «προφητεία» περί του μέλλοντος του κάθε νέου, περίπου τόσο έγκυρη όσο η χαρτοριξία και ο καφετζουδισμός. Και λίγο λιγότερο.

Όταν μεθαύριο θα έρθει η πραγματική ζωή, εκεί όπου ο καθένας κρίνεται με βάση αλήθειες και όχι υποθέσεις και σενάρια, το τελευταίο πράγμα που θα μετρήσει, θα είναι αυτή η φρικτή περίοδος των σπουδών. Άλλα θα κάνουν τη διαφορά. Το πόσο μετράει ο καθένας εκεί που θα τον ρίξει η πραγματικότητα της ζωής. Το πόσο αντέχει, πόση σκληράδα διαθέτει, πόση ευελιξία, πόσο ταλέντο επιβίωσης. Το ποιους ξέρει. Τα είπε ποτέ κανένας αυτά τα πράγματα στα ταλαίπωρα παιδιά;

Οι εξετάσεις, αγόρι και κορίτσι, που τις έχεις τώρα μπροστά σου, είναι μια αυθαίρετη, «μαγική» τελετή που κανένας πια δεν θυμάται από πού ξεκίνησε και πού θέλει να καταλήξει. Κατά πάσα πιθανότητα, είναι συνέχεια του τυπικού της ωρίμανσης του νέου παιδιού σε ελεγχόμενες συνθήκες. Που πολύ συχνά παίρνουν τη μορφή δεσμών. Είναι μια διαδικασία σκληρή, που κρατάει πολλά χρόνια. Είτε αυτός είναι ο κύριος σκοπός είτε όχι, καταφέρνει να ακυρώσει και να εκμηδενίσει τη μόνη αθανασία που μπορεί να γνωρίσει το ανθρώπινο ον, την αθανασία της εφηβείας.

Δες αυτές τις εξετάσεις, αγόρι και κορίτσι, που τώρα τις έχεις μπροστά σου σαν κάτι, που έτσι κι αλλιώς θα περάσει. Πριν μπεις στην αίθουσα της δοκιμασίας, προσπάθησε να δεις τον κόσμο από ψηλά και από μακριά. Με το κάθε ανθρωπάκι να τρέχει στα δικά του προβλήματα, που δεν σε αφορούν, ενώ κι εκείνο αδιαφορεί για τα δικά σου. Δεν είναι τόσο τραγικά σημαντικό αυτό που συμβαίνει. Σου το παραφούσκωσαν, αυτό είναι όλο.

Το τι θα φέρει η ζωή, έχει ελάχιστη σχέση με το παρόν που αντιμετωπίζεις. Και κανένας, μα κανένας, δεν είναι σε θέση να ξέρει τι θα είναι τελικά αυτό που θα φέρει η ζωή. Ένα μόνο είναι βέβαιο. Ό,τι κι αν φέρουν οι εξετάσεις, το ίδιο βράδυ θα συνεχίσεις τη ζωή σου. Θα πας βόλτα, σινεμά, μπαράκι, θα φλερτάρεις. Γιατί είσαι κάτω από 25 χρονών. Άρα, για σένα είναι νωρίς. Τόσο νωρίς που δεν φαντάζεσαι. (Και στο κρύβουν).

Ιούνιος 1997

η δικτατορία της ομοιομορφίας. άνθρωποι φωτοαντίγραφα.

Μίλησα προχτές για «φρικτή» παιδεία και από μερικούς θεωρήθηκα «υπερβολικός». Επιμένω. Φρικτή! Αυτή είναι η λέξη.

Το παιδί μαντρώνεται επίτηδες από την ώρα που θα καταλάβει τον κόσμο. Σκοπός του ιησουίτικου μοναστηριού, που λέγεται σχολείο, είναι να μετατρέψει το άτομο σε πειθήνιο όργανο της εξουσίας. Τα έχουμε ξαναπεί αυτά, αλλά εγώ δεν κουράζομαι. Όποιος κουράζεται, ας μην τα διαβάζει.

Τυπικά, το σχολείο είναι ένα πράγμα απίστευτα ανελαστικό στη δομή του. Τόσο, που δεν προσφέρεται καμιά εκ πρώτης όψεως εξήγηση. Ότι η οικογένεια και το ίδιο το παιδί δεν έχουν ουσιαστικά παρά ελάχιστες – και φαινομενικές – επιλογές, δεν μπορεί να ερμηνευτεί παρά μόνο αν δούμε το σύγχρονο, δυτικού τύπου σχολείο, σαν κάποιο είδος φυλακής.

Σε αντίθεση με την αρχαία παιδεία, που απέβλεπε στο να μάθει ο πολίτης πράγματα χρήσιμα και με τους πιο πρόσφορους τρόπους, στη σημερινή παιδεία το τυπολατρικό μέρος είναι το 99% του όλου. Τόσα ακριβώς χρόνια, τόσες ώρες, αυτά ακριβώς τα συγκεκριμένα μαθήματα, δυνατότητες παραλλαγών ή επιλογών ελάχιστες, ειδικά για τους πολλούς. Το πράγματι μεταβλητό στοιχείο έχει να κάνει κύρια με το όνομα του σχολείου.

Το όνομα αυτό συνδέεται αρκετές φορές με λειτουργίες ταξινόμησης και διαστρωμάτωσης. Το σχολείο σου, ιδίως αν είναι από τα ονομαστά, μπορεί να σε προσδιορίζει ως πλούσιο ή φτωχό, «συντηρητικό» ή «προοδευτικό», ικανό ή ανίκανο. Όχι επειδή είσαι πράγματι αυτά τα πράγματα αλλά επειδή έτσι γράφει η ταμπέλα που σου φόρεσαν, συνήθως ερήμην σου, και που σε συνοδεύει σε όλη τη ζωή σου. Η ουσία όμως της φοίτησης σου, που είναι φυσικά οι γνώσεις που παρέχει το σχολείο, πολύ σπάνια αλλάζει.

Τα περισσότερα παιδιά περνάνε περίπου δώδεκα χρόνια μαθαίνοντας πράγματα κατά 95% άχρηστα ή επιζήμια. Μιλάμε για κάποιες 20.000 – 30.000 ανθρωποώρες ανά παιδί, που σωστά αξιοποιούμενες και δεδομένης της τρομακτικής ικανότητας των ηλικιών αυτών για πρόσληψη και αποθήκευση πληροφοριών, θα έπρεπε κανονικά να αποφέρουν στο μαθητή ένα αχανή θησαυρό γνώσεων και ουσιαστικών εφοδίων.

Γιατί αυτό δεν συμβαίνει; Οι λογικές εκδοχές είναι τρεις:

Η κοινωνία δεν μπορεί να πετύχει αυτό το αποτέλεσμα.
Η κοινωνία δεν ενδιαφέρεται.
Η κοινωνία δεν θέλει.

Λέγοντας κοινωνία αναγκαζόμαστε να μεταχειρισθούμε μια κοινόχρηστη ασάφεια. Πιο συγκεκριμένοι δεν μπορούμε να γίνουμε. Λέμε «η κοινωνία», μια έννοια ευρύτερη από την «πολιτεία», για να υποδηλώσουμε ότι τα φαινόμενα δεν παράγονται μόνο από κάποια πρόσωπα που ασκούν εξουσία. Υπάρχει συνολική συμμετοχή και ευθύνη.

Εγώ, όπως θα έχει γίνει πια φανερό, προσχωρώ στην τρίτη εκδοχή, ότι δηλαδή η κοινωνία δεν θέλει να κάνει το σχολείο τη δουλειά του εφοδιασμού των αυριανών πολιτών με πολλές και χρήσιμες γνώσεις. Αν ήθελε δεν ήταν ποτέ δυνατόν να αποτυγχάνει τόσο κραυγαλέα ώστε να χρειάζεται η παραπαιδεία. (Άλλες ανθρωποώρες, άλλα έξοδα!). Ούτε θα έβγαιναν οι πολίτες από το σχολείο σε ηλικία ψηφοφόρου και χωρίς ίχνος πολιτικής ή νομικής διαπαιδαγώγησης.

Εσύ που με διαβάζεις, ρώτα ένα γνωστό σου παιδί, που βγήκε πρόσφατα από τα λυκειακά θρανία, ποια είναι η διαφορά ανάμεσα στην «ποινική» και στην «πολιτική» δίκη. Ανάμεσα στην «αγωγή» και τη «μήνυση». Ανάμεσα στη φλέβα και την αρτηρία. Ανάμεσα στο Σύνταγμα των Ελλήνων και το σύνταγμα πεζικού.

Από παρατήρηση πολλών ετών τείνω να πιστέψω ότι ο μέσος Έλληνας στα δέκα χρόνια μετά την απομάκρυνσή του από τα θρανία – και εξαιρώντας φυσικά γνώσεις, που χρησιμοποιεί στη δουλειά του – διατηρεί από την μαραθώνια θητεία του στο σχολείο «μόρφωση» που χωράει σε μια σελίδα εφημερίδας. Τις πληροφορίες αυτές ένα φυσιολογικό παιδί θα μπορούσε να τις προσλάβει μέσα σε μια εβδομάδα σοβαρής απασχόλησης.

Φυσικά, δεν έχει το δικαίωμα, είτε το ίδιο είτε η οικογένεια του, σε οποιαδήποτε παρέκκλιση ή απόκλιση από την πεπατημένη. Δεν προβλέπεται πρωτοβουλία και δεν είναι ανεκτή. Δεν υπάρχουν μηχανισμοί επιλογής κάποιας πιο «προσωπικής» εκπαίδευσης. Υπάρχουν αντίθετα μηχανισμοί απομόνωσης και εκμηδένισης των οιωνδήποτε παρασπονδούντων. Πιο χαλαρή είναι γενικά η μεταχείριση της λιποταξίας από τα στρατοδικεία από την έστω απόπειρα αμφισβήτησης του σχολικού στάτους κβο. «Θα μάθεις ό,τι θέλω εγώ!».

Ποια συμφέροντα υπηρετεί, λοιπόν, η υποδούλωση του παιδιού σ’ ένα απόλυτα άκαμπτο και αμείλικτο σύστημα, που σκοπός του δεν είναι το «καλό» του ίδιου του παιδιού και της οικογένειάς του; Που δεν σου αναγνωρίζει, μάλιστα, το δικαίωμα να έχεις έστω άποψη πάνω στο τι είναι καλό για σένα. Και που πρόσφατα στη χώρα μας, έχει ουσιαστικά καταργήσει, στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, ακόμα και το δικαίωμα του νέου να διαλέξει τις ανώτερες και ανώτατες σπουδές του, άρα το ίδιο του το επάγγελμα! (Πέρα από μια «δέσμη» που ουσιαστικά δεν λέει τίποτα).

Ενώ αντίθετα, δεν υπάρχει κανένας απολύτως μηχανισμός καθοδήγησης του παιδιού της γυμνασιακής ηλικίας προς το σωστό (με βάση τα ιδιαίτερα προσόντα του) προσανατολισμό.

Είναι δυνατόν αυτό το ξέσκισμα του χρόνου της νεολαίας μας σε συνδυασμό με τις τερατώδεις ψυχολογικές καταπονήσεις στις οποίες καθυποβάλλεται για να κάνει μια τρύπα στο νερό, να «συμφέρει» σε τελική ανάλυση ακόμα και το ίδιο το τρισάθλιο «σύστημα»; Ποιους τέλος πάντων, συμφέρει;

Ιούνιος 1997

Παιδεία άνευ ουσίας και νοήματος

Κάθε τέτοια εποχή, μου τη βιδώνουν οι Πανελλήνιες Εξετάσεις. Θεωρώ το σύστημα που επικρατεί σε τούτο τον τόπο ένα από τα χειρότερα του κόσμου! Σκοτώνει τους νέους από το άγχος. Βρίσκονται να σπουδάζουν αυτό που δεν διάλεξαν.

Αναγκάζονται να μετοικήσουν, με προφανή προβλήματα για τους ίδιους και τα σπίτια τους. Δεν υπάρχει η παραμικρή εγγύηση ότι -αν μπουν- θα λύσουν πραγματικά το πρόβλημα της ζωής τους. Στηρίζουν μια ολόκληρη παραπαιδεία, κολοσσιαίων διαστάσεων, που γεμίζει μεν διάφορες τσέπες, λειτουργεί όμως, αντίθετα προς το αίτημα της πραγματικής, ουσιαστικής παιδείας της νεολαίας και του λαού.

Και σε αυτά τα χρόνια, τα χαμένα, που είναι ταυτόχρονα και τα δυο – τρία καλύτερα από βιολογική άποψη μέσα σε ολόκληρο τον κύκλο της ζωής ενός ανθρώπου, οι νέοι μας δεν μαθαίνουν ουσιαστικά τίποτα. Άσε που τα χρόνια είναι περισσότερα από δυο – τρία.

Η ψύχωση για τις Πανελλήνιες αρχίζει από τα πρώτα χρόνια του Γυμνασίου και δεν αφήνει τα παιδιά να διαβάσουν πράγματα που δεν οδηγούν σε αυτές. Ακόμα κι αν έχουν την έφεση να διαβάζουν, τσακώνονται με τους γονείς τους, που δεν θέλουν το παιδί τους να διαβάζει.. άχρηστα πράγματα. Ένθα ως «άχρηστο» νοείται το κάθε τι, που δεν αποτελεί μέρος της ύλης των Πανελληνίων Εξετάσεων. Όπως, π.χ. Πλάτωνας, Όμηρος, Δάντης, Σαίξπηρ, Ντοστογιέφσκι και πάει λέγοντας.

Ωραία. Και ποιο είναι το περιεχόμενο της εξεταστέας ύλης για να μπει το παιδί στο πανεπιστήμιο;

Δεν μπορώ να πάρω θέση πάνω σε πράγματα στα οποία δεν έχω υπεύθυνη γνώμη. Έχω, όμως, μια άποψη τουλάχιστον για την ύλη της λεγόμενης τρίτης δέσμης, που είναι συμπτωματικά ίδια, κατ’ όνομα, με εκείνη στην οποία εξετάστηκα εγώ: Αρχαία, Λατινικά, Ιστορία, Έκθεση. Θα περίμενε κανείς κάποιες αλλαγές από το 1958 μέχρι σήμερα. Τέλος πάντων, δεν υπήρξαν.

Παίρνω, όμως, ας πούμε το μάθημα της Ιστορίας, και τι να δω; Κάποιες επιλογές επιλογών, χωρίς φανερό μπούσουλα, χωρίς λογική συνέπεια και συνέχεια, προπάντων χωρίς αυτοτελή εκπαιδευτική αξία. Εμείς τότε εξεταζόμασταν πάνω σε όλη την Ιστορία. Εδώ, κάποιοι διάλεξαν μερικά θέματα Ιστορίας και βάζουν τους σπουδαστές να τα αποστηθίσουν για να περάσουν.

Το θέμα είναι, πώς επιλέχτηκαν ειδικά αυτά τα θέματα; Διότι, από τη στιγμή που υποχρεώνεις το νέο να μάθει κάποια πράγματα αποστήθιση, κάτσε τουλάχιστον και γράψε ένα έρμο βιβλίο, που να του δώσει μια συνολική περιληπτική γνώση της παγκόσμιας ή της ελληνικής Ιστορίας για όλη τη ζωή του. Αντί να βάζεις τα παιδιά να αποστηθίζουν ένα κάρο μπλα μπλα για τον.. Καταρτζή και τον Ιώσηπο Μοισιόδακα!

Και όταν μπει αριστούχος ο νέος στο πανεπιστήμιο δεν έχει ούτε είδηση για το ποιος ήταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Αφήνω πια κάτι Παλαιολόγους και κάτι Ηρόδοτους και έτσι.. Ακόμα μια ευκαιρία χαμένη να μάθουν κάτι οι νέοι. Θα ήθελα να ήξερα ποιος ευθύνεται.

Ιούλιος 1997

Advertisements