Ελεύθερο Πνεύμα

Paris

Paris

Περίπατος Στην Ευρώπη

Η Ευρώπη είναι σαν ένας κήπος που συγκεντρώνει τα πιο διαφορετικά λουλούδια, τα πιο αταίριαστα χρώματα. Κάθε φορά που περνούμε τα σύνορα μιας ευρωπαϊκής χώρας, αισθανόμαστε πως όλα αλλάζουν τριγύρω μας, όχι μόνο η γλώσσα και οι κοινωνικές συμβάσεις, μα κι ο αέρας που αναπνέουμε, κ’ η ουσία της γης που πατούμε, κι ο χαραχτήρας των ανθρώπων που συναντούμε. Σε κάθε ευρωπαϊκή χώρα αισθανόμαστε αμέσως μια ιδιαίτερη έκφραση, μοναδική και αμίμητη, μια ιδιαίτερη φυσιογνωμία, ζωντανή και αεικίνητη, δημιούργημα της φύσης, των αιώνων και της ιδιοφυίας ενός λαού.

Όταν, υστέρα από ένα ταξίδι, ξεδιπλώνουμε ένα χάρτη της Ευρώπης, ξαναζούμε με τον απλούστερο τρόπο αυτήν την αίσθηση της βαθιάς αλλαγής που μας έδωσε η διάβαση των συνόρων. Η Ιταλία κυανή, η Γαλλία κόκκινη, η Βρετανία κίτρινη, η Γερμανία πράσινη. Η κάθε χώρα ξεχωρίζει από τις άλλες απότομα, βάναυσα ίσως. Αντιτάσσει στους γείτονες την ιδιαίτερη μορφή της, απλοϊκά, χοντρά, στις γενικές γραμμές της. Μπορούμε όμως να κοιτάξουμε αυτόν τον χάρτη με το μικροσκόπιο και τότε διακρίνουμε πως η διαφοροποίηση συνεχίζεται στο άπειρο.

Μέσα σε κάθε χώρα της Ευρώπης υπάρχουν πολλές μικρές χώρες, η καθεμιά με την ιδιαίτερη φυσιογνωμία της που ξεχωρίζει καθαρά από τη φυσιογνωμία του γείτονα. Κάθε επαρχία μιας ευρωπαϊκής χώρας έχει κάτι δικό της να μας πει, κάτι παλιό και κάτι σημερινό. Κάθε πόλη της Ευρώπης είναι σαν μια ζωντανή γυναίκα που δε μοιάζει καμμιαν άλλη στον κόσμο, με το δικό της αέρα, με τα δικά της όνειρα, με τα δικά της πάθη. Είναι ένα πλάσμα μοναδικό, που δεν μπορεί να επαναληφθεί δύο φορές.

London

London

Η Ευρώπη είναι ένα σύμπλεγμα από άπειρες αντιθέσεις. Διαφορετικές και πολύ συχνά αντίθετες ψυχικές διαθέσεις γεννιούνται στο Βορρά και στη Μεσημβρία, στη Δύση και στην Ανατολή. Διαφορετικούς τρόπους του αισθάνεσθαι και του σκέπτεσθαι εκδηλώνουν οι Λατίνοι, οι Αγγλοσάξωνες, οι Γερμανοί, οι Σλαύοι. Δεν ακούει κανείς την ίδια μουσική στις όχθες του Δούναβη, του Σηκουάνα, του Τάμεση. Κάθε νότα της ευρωπαϊκής συναυλίας μοιάζει να είναι μια παραφωνία και κάθε παραφωνία περιέχει νέες παραφωνίες. Στα Βρετανικά Νησιά παραφωνεί η Ιρλανδία. Η Αυστρία παραφωνεί ανάμεσα στους γερμανικούς λαούς. Στη Γαλλία ο Νότος διαψεύδει το Βορρά. Στη Βαλκανική, που υπήρξε ολόκληρους αιώνες μια χώρα με πολιτισμό σχεδόν ενιαίο, παραφωνεί σήμερα η Ελλάδα που πετά μονομιάς στη θάλασσα όλες τις βυζαντινές και βαλκανικές παραδόσεις της και γυρεύει ένα δρόμο καινούργιο.

Όταν περιπλανάται κανείς στα μονοπάτια και στα άλση του κήπου της Ευρώπης, παρατηρεί από κοντά τις διαφορές και τις αντιθέσεις και μπορεί να τις αναλύσει λεπτομερειακά. Του λείπει όμως η αίσθηση του συνόλου. Χρειάζεται, ύστερα από την αναλυτική εξέταση των διαφορών, να τολμήσουμε να κάνουμε ένα γύρο απάνω από τον κήπο με αεροπλάνο. Πιστεύω πολύ στη χρησιμότητα της αεροπορικής κριτικής (αν μου επιτρέπουν μια τέτοια ριψοκίνδυνη έκφραση), νομίζω μάλιστα πως χωρίς αυτήν η αναλυτική κριτική κινδυνεύει να ξεχαστεί μέσα σε λεπτομέρειες και να χάσει την επαφή της πραγματικότητας.

Το μάτι του αεροπόρου συλλαμβάνει το πανόραμα. Διακρίνει τις διακυμάνσεις του εδάφους, τις λοφοσειρές και τις πεδιάδες, τις κορυφές και τα χαντάκια, τις κύριες αρτηρίες, τις διευθύνσεις, τα σταυροδρόμια. Αγκαλιάζει το σύνολο με τις πιο γενικές γραμμές του και τους πιο πλατείς ορίζοντές του. Το θέαμα που μπορεί να απολαύσει ο καλός πιλότος είναι αληθινά μεγαλειώδες κι οι πληροφορίες που φέρνει χρησιμεύουν στους πεζοπόρους για να αποχτούν συνείδηση της κατεύθυνσης που ακολουθούν και της σημασίας των προσπαθειών τους. Είναι χρήσιμο βέβαια να έχει κανείς υπόψη του και τις αναποδιές της αεροπορίας – ναυτία, περιπλανήσεις μέσα στα σύννεφα, απότομες προσγειώσεις, σπασμένα κεφάλια.

Moscow

Moscow

Η Ευρώπη μονάχα όταν την κοιτάζουμε από υψηλά δείχνει όλη τη λαμπρότητά της. Όταν σηκωθεί το αεροπλάνο, και αποχτήσουμε προοπτική, και μπορέσουμε να αγκαλιάσουμε την ήπειρο με μια ματιά, αισθανόμαστε ξαφνικά την αρμονία του συνόλου. Οι τοπικές παραφωνίες ενώνονται σε μια ανώτερη συμφωνία που δεν μπορεί να τη συλλάβει το αυτί του πεζοπόρου γιατί συντελείται υψηλά. Οι άπειρες αντιθέσεις συγχωνεύονται σε μια ανώτερη σύνθεση. Έτσι, όταν κοιτάζουμε σήμερα από τόσο μακριά την Αρχαία Ελλάδα, διακρίνουμε καθαρά τη σύνθεση που περιβάλλει τις αντιθέσεις της Αθήνας, της Σπάρτης, της Μακεδονίας.

Όταν κοιτάζουμε ακόμα πλατύτερα την Αρχαιότητα, την ίδια αίσθηση της ανώτερης αρμονίας μας δίνει το θέαμα των αντιθέσεων της Ελλάδας και της Ρώμης. Χωρίς την Ελλάδα η Ρώμη δε θα κατόρθωνε να δώσει στην παντοκρατορία της μια αξία πνευματική και ηθική. Χωρίς τη Ρώμη το ελληνικό πνεύμα δε θα αποχτούσε στην Αρχαιότητα μια απήχηση παγκόσμια. Ο Ελληνικός πολιτισμός, χωρίς τα στέρεα Ρωμαϊκά θεμέλια, θα χανότανε ίσως για πάντα μέσα στον κατακλυσμό των χριστιανικών αιώνων. Ο Παρθενώνας, ο Πλάτωνας, οι Καίσαρες, το Ρωμαϊκό Δίκαιο, συμπληρώνονται και συγκρατιούνται.

Madrid

Madrid

Όπως ξέρετε υπάρχουν στην Ελλάδα πολλοί σχολαστικισμοί από όλα τα είδη κι όλες τις αποχρώσεις, ριζοσπαστικοί και συντηρητικοί, νεανικοί και γεροντικοί, μα βλοσυροί όλοι σαν δικαστές κακουργιοδικείου. Ένας από τους πιο στενούς σχολαστικισμούς μας είναι ο σχολαστικισμός των ανθρώπων που θέλουν να ανήκουν στη Γερμανική σχολή, ή στη Γαλλική, ή σε οποιαδήποτε άλλη τοπική σχολή. Σ’ αυτήν την τάση των Ελλήνων διανοουμένων να υποδιαιρούνται σε τοπικές σχολές, νομίζω πως διακρίνω πολύ επαρχιωτισμό και αρκετό κομματισμό.

Ο επαρχιωτισμός τους βέβαια είναι ευκολονόητος αφού επαρχιώτικη ήταν ως χτες η Ελλάδα κ’ εξακολουθεί να είναι τέτοια από ορισμένες απόψεις. Οι νέοι επαρχιώτες μας που πήγαιναν να σπουδάσουν στο εξωτερικό, ζαλιζόντανε μόλις αντίκριζαν την υπεροχή της Δύσης, έχαναν το κριτικό πνεύμα τους, θαύμαζαν χωρίς συζήτηση ό,τι τους πρόσφερε η ξένη ζωή κι ό,τι δίδασκε το ξένο Πανεπιστήμιο. Δεν κατόρθωναν να ελευθερώσουν την ατομικότητά τους και να αναπτύξουν την πρωτοβουλία τους, μα γινόντανε, για όλη τη ζωή τους, δουλικοί μαθητές της ξένης χώρας που τους σπούδασε. Αποχτούσαν οριστικά τη σφραγίδα του στενού γερμανισμού ή του στενού λατινισμού.

Berlin

Berlin

Πολλά τέτοια κρούσματα συναντά κανείς και στους νέους της γενεάς μας, κ’ είναι φανερό πως η σφραγίδα του γερμανισμού πιέζει και αφομοιώνει τους εγκεφάλους πολύ περισσότερο παρά η σφραγίδα του γαλλισμού ή του αγγλοσαξωνισμού. Μετά τον πόλεμο προστέθηκαν σ’ αυτές τις σχολές κ’ οι πιστοί της Ρωσίας που περιφρονούν τη δυτική «παρακμή» και περιμένουν την πνευματική τροφή τους μονάχα από τη Μόσχα. Η περίπτωση αυτή είναι βέβαια διαφορετική. Η υποταγή στη διδασκαλία της Μόσχας, χωρίς να στερείται από ελληνικό επαρχιωτισμό, οφείλεται κυρίως στο μαρξικό μυστικισμό.

Μίλησα και για κομματισμό. Δε θα σας μάθει κανείς τίποτα καινούργιο αν σας ανακοινώσει πως ο κομματισμός μ’ όλες τις μορφές του, ακόμα κι ο προσωπικός κομματισμός, παίζει πολύ σημαντικό ρόλο στην πνευματική ζωή μας. Δεν αποκλείεται μάλιστα να παίζει κάποτε τον πρώτο ρόλο. Κάθε Έλληνας, από τη μέρα που ανοίγει τα μάτια του στον κόσμο, αισθάνεται πολύ μεγάλη όρεξη να ιδρύσει κόμμα. Είναι φυσικό να εκδηλώνεται αυτή η ψυχική ανάγκη και στις πιο ανυστερόβουλες πνευματικές ενασχολήσεις. Για να συζητήσουν οι Έλληνες πρέπει να διαιρεθούν σε παρατάξεις.

Amsterdam

Amsterdam

Απόσπασμα από το δοκίμιο του Γιώργου Θεοτοκά «Ελεύθερο Πνεύμα». Θεωρήθηκε το μανιφέστο της γενιάς του ’30. Πρώτη έκδοση το 1929. Ο Γιώργος Θεοτοκάς (27 Αυγούστου 1905 – 30 Οκτωβρίου 1966) ήταν Έλληνας λογοτέχνης και δικηγόρος. Αποτέλεσε έναν από τους εκπροσώπους και τους κορυφαίους διανοητές της γενιάς του ’30, ίσως και το πιο πολύπτυχο μέλος της. Γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1906 και φοίτησε στο Ελληνογαλλικό Λύκειο της Κωνσταντινούπολης. Μετά τη Μικρασιατική καταστροφή το 1922, η οικογένεια Θεοτοκά εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Στην πρωτεύουσα ο Θεοτοκάς φοίτησε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, από την οποία αποφοίτησε το 1927. Ως φοιτητής συμμετείχε με ζήλο στο κίνημα του δημοτικισμού. Στη συνέχεια μετέβη στο Παρίσι και στο Λονδίνο για να ικανοποιήσει τις πνευματικές και επαγγελματικές του αναζητήσεις: σπούδασε νομικά, ιστορία και φιλοσοφία. Επέστρεψε λίγο αργότερα στην Αθήνα και εργάστηκε ως δικηγόρος. Παράλληλα, δραστηριοποιήθηκε έντονα στον πνευματικό χώρο: Το 1929 εξέδωσε το δοκίμιό του «Ελεύθερο Πνεύμα», που εκ των υστέρων χαρακτηρίστηκε ως «μανιφέστο της Γενιάς του ’30» και συνεργαζόταν με λογοτεχνικά περιοδικά, ενώ το 1933 κυκλοφόρησε το πρώτο λογοτεχνικό του έργο, το πρώτο μέρος του μυθιστορήματος Αργώ. Η Ακαδημία Αθηνών τον βράβευσε με το «Bραβείο πεζογραφίας» το 1939 για το μυθιστόρημά του «Το Δαιμόνιο». Το έργο του διακόπηκε όμως προσωρινά λόγω του ελληνοϊταλικού πολέμου του 1940: Κατατάχθηκε ως εθελοντής στον ελληνικό στρατό, όμως δεν πολέμησε στο αλβανικό μέτωπο, παρά τις πολλές προσπάθειές του να σταλεί στην πρώτη γραμμή. Αποπέμπεται και επανακατατάσσεται τον Μάρτιο του 1941. Ασχολήθηκε ξανά με τη λογοτεχνία μετά τον πόλεμο. Για την προσφορά του βραβεύτηκε με το κρατικό λογοτεχνικό Bραβείο για το δοκίμιο το 1957 για το έργο του «Τα Προβλήματα του καιρού μας». Διετέλεσε διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου τις περιόδους 1945-1947 και 1952-1953. Ακόμη, υπήρξε ο πρώτος πρόεδρος του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος από το 1961, έτος ίδρυσης του. Εξάλλου, ο Γεώργιος Θεοτοκάς ασχολήθηκε και με την πολιτική. Υπήρξε υποψήφιος βουλευτής του Νομού Χίου το 1955, αλλά απέτυχε να εξασφαλίσει την εκλογή του. Το 1964 διορίστηκε πρόεδρος του Δ.Σ. του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος. Πέθανε τον Οκτώβριο του 1966 στην Αθήνα, σε ηλικία 61 χρόνων.

Πολυταξιδευμένος και καλλιεργημένος, με κράση διανοούμενου, ο Γιώργος Θεοτοκάς άφησε ένα πλούσιο λογοτεχνικό έργο βάζοντας τη σφραγίδα του σε όλα τα είδη του λόγου με τα οποία καταπιάστηκε: άρθρα, δοκίμια, θεατρικά έργα, κριτικές, διηγήματα, μυθιστορήματα, ποιήματα, ταξιδιωτικές εντυπώσεις, ημερολογιακές σημειώσεις, κ.λπ. Εναργές, ευλύγιστο και απλό γράψιμο, εξαιρετική χρήση της γλώσσας (μιας στρωτής δημοτικής), φράσεις με ζηλευτή κρυστάλλινη διαύγεια κι απόλυτη άνεση και καλαισθησία. Έργα του μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες. Κατά τη διαμονή του στο Λονδίνο, έγραψε το δοκίμιο Ελεύθερο Πνεύμα, (1929) που τον καταξίωσε ως τον εκπρόσωπο της «γενιάς του ’30». Πρόκειται για τολμηρό έργο που ελέγχει και σχεδόν απορρίπτει όλη την προγενέστερη λογοτεχνική παραγωγή (ιδίως την ηθογραφία), απορρίπτει το δογματισμό και το φανατισμό στην κριτική και καταθέτει τις απόψεις του για την ανανέωση της ελληνικής λογοτεχνίας. Ο Θεοτοκάς υπήρξε ένθερμος οπαδός του δημοτικισμού. Κατά τα φοιτητικά του χρόνια ήρθε σε επαφή με τις προσωπικότητες του δημοτικισμού, όπως τον Γιάννη Ψυχάρη, και διετέλεσε γραμματέας της οργάνωσης «Φοιτητική Συντροφιά», ενός φοιτητικού σωματείου που είχε στόχο την καθιέρωση της δημοτικής γλώσσας. Μάλιστα, για τη δράση του αυτή κινδύνευσε να αποβληθεί από το Πανεπιστήμιο Αθηνών, κάτι που τελικά δεν έγινε και έτσι ολοκλήρωσε τις σπουδές του. Είχε δημοκρατικές και φιλελεύθερες πολιτικές απόψεις, και μετεμφυλιακά υπήρξε ο βασικός παραγωγός δημιουργικής σκέψης στον χώρο του «Δημοκρατικού Κέντρου», ως «ο πνευματικός ταγός δίπλα στον πολιτικό ταγό Γεώργιο Παπανδρέου». Τα μυθιστορήματα του Θεοτοκά είναι χαρακτηριστικά δείγματα του αστικού μυθιστορήματος, όπως αυτό διαμορφώθηκε στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία του 19ου αιώνα και προσπαθούν να αποδώσουν τη σύνθετη εικόνα της ελληνικής κοινωνίας της εποχής του. Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η θεατρική του παραγωγή. Τα έργα του βασίζονται στην ελληνική παράδοση, από την αρχαιότητα μέχρι την πρόσφατη ιστορία. Εμπνέονται από θρύλους, δημοτικά τραγούδια ή ιστορικά γεγονότα. Το 1945 προτάθηκε για το Νομπέλ Λογοτεχνίας από το μέλος της Σουηδικής Ακαδημίας Sigfrid Siwertz.

Εργογραφία

Μυθιστορήματα:

Αργώ, τόμος Α’ 1933, τόμος Β’ 1936, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1998.
Το Δαιμόνιο, 1938 (βραβείο πεζογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών), εκδόσεις Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, 2012.
Λεωνής, (1940), εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2004.
Ασθενείς και Οδοιπόροι, μέρος Α (Ιερά Οδός) 1950, ολοκληρωμένη έκδοση 1964, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2005.
Οι Καμπάνες, 1970, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2002.

Δοκίμια:

Ελεύθερο Πνεύμα, 1929, με το ψευδώνυμο Ορέστης Διγενής, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1998.
Εμπρός στο κοινωνικό πρόβλημα, 1932.
Στο κατώφλι των νέων καιρών, 1945.
Προβλήματα του καιρού μας, 1956 (Α’ Κρατικό Βραβείο Δοκιμίου το 1957).
Πνευματική Πορεία, 1961.
Εθνική κρίση, 1966.
Αναζητώντας τη διαύγεια. Δοκίμια για τη νεότερη ελληνική και ευρωπαϊκή λογοτεχνία, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2005.
Στοχασμοί και θέσεις. Πολιτικά κείμενα. 1925-1966, πρόλογος Νίκος Αλιβιζάτος, επιμ. Νίκος Αλιβιζάτος, – Μ. Τσαπόγας, Αθήνα, Εστία, 1996.

Διηγήματα:

Ευριπίδης Πεντοζάλης και Άλλες Ιστορίες (1937).

Θεατρικά έργα:

Αντάρα στ’ Ανάπλι, Το γεφύρι της Άρτας, Όνειρο του Δωδεκάμερου, Το κάστρο της Ωριάς, Το παιχνίδι της τρέλας και της φρονιμάδας, Συναπάντημα στην Πεντέλη, Το τίμημα της λευτεριάς, εκδόσεις Εστία 1965. Πέφτει το βράδυ, Αλκιβιάδης, Ο τελευταίος πόλεμος, Λάκκαινα, Σκληρές ρίζες, Η άκρη του δρόμου, εκδόσεις Εστία 1966.

Ταξιδιωτικά:

Δοκίμιο για την Αμερική, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2009.
Ταξίδι στη Μέση Ανατολή και στο Άγιον Όρος, (1961).
Ταξίδια: Περσία, Ρουμανία, Σοβιετική Ένωση, Βουλγαρία,εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1971.

Άλλα έργα:

Ώρες Αργίας, 1931.
Ημερολόγιο της «Αργώς» και του «Δαιμονίου», 1939.
Τετράδια Ημερολογίου 1939-1953, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2005.
Στοχασμοί και Θέσεις, Πολιτικά Κείμενα: 1925-1949 και 1950-1966, Τόμοι Α΄ Και Β΄, εκδόσεις Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 1996.
Η Ορθοδοξία στον Καιρό Μας, εκδόσεις Εκδόσεις των Φίλων, 1975.
Μια Αλληλογραφία.

Advertisements