E pur si muove

The Solar System

«Προς κάθε ενδιαφερόμενο:

Εγώ, ο Γαλιλαίος Γκαλιλέι, γιος του μακαρίτη Βιντσέντσο Γκαλιλέι, από τη Φλωρεντία, εβδομήντα ετών, παρευρίσκομαι προσωπικά στη δίκη και γονατίζοντας μπροστά σας, εξοχότατοι και σεβασμιότατοι Καρδινάλιοι Γενικοί Εξεταστές της Παγκόσμιας Χριστιανικής Κοινότητας ενάντια στην αιρετική διαφθορά, έχοντας μπροστά στα μάτια μου τα Άγια Ευαγγέλια, που αγγίζω με τα ίδια μου τα χέρια, ορκίζομαι ότι πάντα πίστευα και, με τη βοήθεια του Θεού, θα πιστεύω μελλοντικά κάθε άρθρο το οποίο η ιερή Καθολική Εκκλησία της Ρώμης υποστηρίζει, διδάσκει, κηρύσσει. Αλλά και επειδή το Ιεροδικείο αυτό με διέταξε να εγκαταλείψω εντελώς την ψευδή άποψη, η οποία υποστηρίζει ότι ο Ήλιος είναι το κέντρο του κόσμου και είναι ακίνητος, και απαγορεύει να ενστερνιστώ, να υπερασπιστώ ή να διδάξω κατά οποιοδήποτε τρόπο το ψευδές δόγμα. […]

Επιθυμώ να αποβάλλω από το νου των Εξοχοτήτων σας και από αυτόν κάθε καθολικού χριστιανού τούτη την ορθά σχηματισμένη υποψία εναντίον μου, γι’ αυτό, με ειλικρίνεια καρδιάς και αληθινή πίστη, αποκηρύσσω, αναθεματίζω και βδελύσσομαι τα εν λόγω λάθη και αιρετικές απόψεις, και εν γένει όλα τα λάθη και τις αιρέσεις εναντίον της Αγίας Εκκλησίας και ορκίζομαι πως ουδέποτε στο μέλλον δεν θα πω, δεν θα δηλώσω οτιδήποτε, προφορικώς ή γραπτώς, που πιθανόν να εγείρει παρόμοια υποψία εναντίον μου, αλλά εάν τυχόν γνωρίσω κάποιον αιρετικό ή ύποπτο αιρετικής απόψεως, θα τον καταγγείλω στο Ιεροδικείο ή στον Τακτικό Εξεταστή του τόπου στον οποίο θα βρίσκομαι.

Ορκίζομαι εξάλλου και υπόσχομαι ότι θα τηρώ και θα εφαρμόζω όλες τις μετάνοιες που μου επιβλήθηκαν ή θα επιβληθούν από το Ιεροδικείο αυτό. Αν όμως τυχόν ποτέ παραβιάσω κάποια από τις ρητές μου υποσχέσεις, όρκους και δηλώσεις (να μη δώσει ο Θεός), θα υποβληθώ σε όλες τις ποινές και τιμωρίες που θα αποφασίσουν και θα εκδώσουν οι ιεροί κανόνες και άλλοι γενικοί και ειδικοί θεσμοί ενάντια σε παραβάτες με την περιγραφή αυτή. Επομένως, με τη βοήθεια του Θεού και των Αγίων των Ευαγγελίων, που αγγίζω με τα χέρια μου, εγώ, ο κάτωθι υπογεγραμμένος, Γαλιλαίος Γκαλιλέι, αποκήρυξα, ορκίστηκα, υποσχέθηκα και δεσμεύτηκα ηθικά στα παραπάνω γραφόμενα, και πιστά, με το ίδιο μου το χέρι, υπέγραψα το χειρόγραφο αυτό της αποκήρυξης ιδεών, το οποίο απήγγειλα κατά λέξη».

Η αποκήρυξη της επιστημονικής αλήθειας, στην οποία εξαναγκάστηκε ο Γαλιλαίος από τους ιεροεξεταστές της Καθολικής Εκκλησίας, συνέβη στις 22 Ιουνίου 1633. Η μελέτη του κειμένου της αποκήρυξης θα ήταν φρόνιμο να λάβει τη δέουσα προσοχή, και γιατί όχι, να σχολιαστεί στα πλαίσια του εκπαιδευτικού συστήματος, στις σχολικές αίθουσες του κόσμου, για να επισημανθεί, όχι το αυτονόητο, ότι δηλαδή ο Ήλιος είναι ακίνητος και η Γη περιστρέφεται γύρω του, αλλά για να αναδειχτεί ως ένας καλός τρόπος αποφυγής δημιουργίας δεισιδαιμονιών, προκαταλήψεων και άλλων πληγμάτων κατά της ευφυΐας και της κοινής λογικής, που κατακλύζουν την καθημερινότητά μας. Μπορεί να μας χωρίζουν περίπου 380 χρόνια από την ιστορική αυτή στιγμή, μπορεί η επιστήμη να έχει σημειώσει αλματώδη πρόοδο, επηρεάζοντας σε καθοριστικό βαθμό την καθημερινότητα των ανθρώπων, μα για εκείνους που διατηρούν οξύ βλέμμα και ανήσυχη αναλυτική σκέψη δεν παύει να υφίσταται ο δυστοπικός φόβος μιας μελλοντικής Ιεράς Εξέτασης, που θα μπορεί να επιτελεί τον ρόλο μιας Αστυνομίας των Ιδεών, λειτουργώντας ως τροχοπέδη στην εξέλιξη των σύγχρονων κοινωνιών, μειώνοντας τον βαθμό ελευθερίας στη σκέψη και στη δράση των ανθρώπων. Ο ψίθυρος του θεμελιωτή της σύγχρονης αστρονομίας, που λέγεται πως ακούστηκε μετά την απολογία του ενώπιον των ιεροεξεταστών, «και όμως κινείται», πρέπει να λειτουργεί ως η ηχώ της λογικής, ο θρίαμβος των έλλογων όντων έναντι του σκοταδισμού. Όποια μορφή και αν ενδύεται αυτός.

Ο Galileo Galilei (15 Φεβρουαρίου 1564 – 8 Ιανουαρίου 1642), ήταν Ιταλός φυσικός, μαθηματικός, αστρονόμος και φιλόσοφος, που έπαιξε σημαντικό ρόλο στην επιστημονική επανάσταση. Γεννήθηκε στην Πίζα της Ιταλίας και από νωρίς έδειξε σημεία μιας αξιοσημείωτης ιδιοφυΐας. Ο πατέρας του ήταν ξεπεσμένος απόγονος ευγενούς Φλωρεντινής οικογένειας και μοχθούσε για να βοηθήσει το γιο του να αποκαταστήσει τη δόξα της οικογένειας. Επιβάλλοντας μεγάλες στερήσεις στον εαυτό του και τα άλλα παιδιά του, ο πατέρας του μπόρεσε να στείλει τον Γαλιλαίο στο σχολείο και αργότερα στο Πανεπιστήμιο της Πίζας, όπου ο Γαλιλαίος γράφτηκε στην Ιατρική Σχολή. Όταν κάποτε του δόθηκαν τα χρήματα άφησε το σχολείο και γύρισε στη Φλωρεντία, όπου εκείνη την εποχή ζούσε εκεί η οικογένειά του. Ένας πλούσιος οικογενειακός φίλος, ο μαρκήσιος Γκουϊνταμπάλντο, φρόντισε να βρει ο Γαλιλαίος δουλειά κάνοντας διαλέξεις περί Φυσικής στο Πανεπιστήμιο της Πάντοβας και αργότερα, ως επίσημος μαθηματικός στον Μεγάλο Δούκα της Τοσκάνης.

Ο Γαλιλαίος άρχισε να ευημερεί, αλλά δεν του έμενε καιρός να σπουδάζει Ιατρική. Η φήμη του Γαλιλαίου άρχισε να απλώνεται. Οι ευγενείς, ακόμη και βασιλείς των διαφόρων χωρών της Ευρώπης παρακολουθούσαν τις διαλέξεις του και σύντομα έφτασε να ομιλεί σε ακροατήριο που το αποτελούσαν πάνω από 2.000 διακεκριμένες προσωπικότητες της Ευρώπης. Ο Γαλιλαίος ήταν τώρα ελεύθερος να αξιοποιήσει τα χαρίσματά του. Ο κόσμος τον εκτιμούσε και τον σεβόταν, αν και υπήρχαν και μερικοί που τον φοβόταν και τον μισούσαν. Κανένα πεδίο γνώσεως δεν ήταν για τον Γαλιλαίο απρόσφορο για έρευνα, κανείς νόμος ή ανόητη προκατάληψη δεν είχαν τόση δύναμη ώστε να τον εμποδίσουν από την εργασία του. Αντιμετώπισε έναν κόσμο που έμενε προσηλωμένος στην άγνοια και απέδειξε ότι το θάρρος είναι μια αρετή χρήσιμη όχι μόνο στα πεδία των μαχών. Ο Γαλιλαίος συνέβαλλε σημαντικά στην επιστημονική επανάσταση του 17ου αιώνα. Ανάμεσα σε άλλα, βελτίωσε το τηλεσκόπιο και το χρησιμοποίησε πρώτος συστηματικά για αστρονομικές παρατηρήσεις, ανακάλυψε τους τέσσερις δορυφόρους του Δία, ανακάλυψε τις ηλιακές κηλίδες και κατέγραψε πρώτος τις κινήσεις τους, εφηύρε τους νόμους του εκκρεμούς που χρησιμοποιήθηκαν στα ρολόγια, διατύπωσε το νόμο της πτώσεως των σωμάτων (που αποδεικνύει ότι η βαρύτητα επιδρά στην ταχύτητα των σωμάτων όταν υψώνονται ή πέφτουν), εφηύρε ένα θερμόμετρο και ένα υπολογιστικό διαβήτη και υποστήριξε τις θεωρίες του Κοπέρνικου για το Ηλιακό σύστημα.

Αναφέρεται ως ο «πατέρας της σύγχρονης Αστρονομίας» και ο πρώτος φυσικός με τη σύγχρονη σημασία του όρου, καθώς ήταν ο πρώτος που αντικατέστησε την υποθετική-επαγωγική μέθοδο με την πειραματική και εισηγήθηκε τη μαθηματικοποίηση της φυσικής. Η σταδιοδρομία του συνέπεσε με αυτή του Γιοχάνες Κέπλερ. Η θεωρία του ηλιακού συστήματος υποστήριξε ότι η Γη και οι άλλοι πλανήτες, στρέφονται γύρω από τον Ήλιο. Η κοινή αντίληψη της εποχής ήταν ότι ο Ήλιος, η Σελήνη και τα άστρα γύριζαν γύρω από τη Γη, η οποία έμενε ακίνητη. Επειδή ο Γαλιλαίος τόλμησε να αντιταχθεί στην παραδεδεγμένη διδασκαλία, δημιούργησε πολλούς εχθρούς, και τον θεώρησαν αιρετικό. Η σύγκρουσή του με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία αναφέρεται πολλές φορές ως παράδειγμα σύγκρουσης της εξουσίας με την ελευθερία της σκέψης και ειδικά με την επιστήμη στην Δυτική κοινωνία, αν και στην πραγματικότητα, μετά την κατασκευή του τηλεσκοπίου από τον Γαλιλαίο το 1609 και τις παρατηρήσεις του, ο διωγμός, πρωτογενώς, εξυφάνθηκε στο χώρο των αριστοτελικών επιστημόνων του Πανεπιστημίου της Πάδοβας, που αμφέβαλαν για την εγκυρότητα των αστρονομικών του ανακαλύψεων και αγωνίστηκαν να συγκεντρώσουν υποψίες για το άτομο του στα μάτια των εκκλησιαστικών αρχών. Την ποινή φυλάκισης του Γαλιλαίου μετέτρεψε σε κατ’ οίκον περιορισμό ο Πάπας Ουρβανός Η΄, ενώ τρεις από τους δέκα καρδινάλιους δικαστές αρνήθηκαν να υπογράψουν την καταδίκη του.

Αν και τον ανάγκασαν να αποκηρύξει δημόσια τις πεποιθήσεις του, ο Γαλιλαίος μυστικά εξακολουθούσε να πιστεύει στην ηλιοκεντρική θεωρία του και ποτέ δεν άλλαξε γνώμη. Από την ιστορία του Γαλιλαίου έμεινε παροιμιώδης η φράση: «Και όμως κινείται». Κατά την παράδοση, ο Γαλιλαίος τελειώνοντας την απαγγελία της απαρνήσεως των πεποιθήσεών του, που έκανε γονατιστός μπροστά στην Ιερά Εξέταση και καθώς σηκωνόταν, χτύπησε το πόδι του στο έδαφος και πρόσθεσε: «Και όμως κινείται» (εννοώντας τη Γη). Στην πραγματικότητα, τη φράση αυτή ή δεν την είπε ποτέ ή κι αν την είπε δεν την άκουσαν οι δικαστές του. Γιατί τότε δεν θα ξέφευγε την καταδίκη του σε θάνατο επί της πυράς. Πάντως η φράση αυτή απέμεινε σαν σύμβολο της δύναμης της επιστήμης έναντι σε κάθε προσπάθεια να σκεπαστεί το φως της αληθινής γνώσης. Ο τάφος του μεγάλου επιστήμονα βρίσκεται στον Καθεδρικό Ναό του Σάντα Κρότσε της Φλωρεντίας. Ανά τους αιώνες, χιλιάδες κόσμου έχουν επισκεφτεί το μέρος εκείνο για να τιμήσουν τη μνήμη του μεγάλου ανδρός που είχε το θάρρος να κηρύξει εκείνο που πίστευε σ’ έναν κόσμο που του ήταν εχθρικός. Τη χρονιά του θανάτου του Γαλιλαίου γεννήθηκε ο Ισαάκ Νεύτων, που βασιζόμενος μεταξύ άλλων στη δουλειά του Γαλιλαίου και του Κέπλερ ολοκλήρωσε την επιστημονική επανάσταση στον τομέα της φυσικής και έθεσε τα θεμέλια της κλασικής φυσικής. Ο Πάπας αποκατέστησε τη μνήμη του Γαλιλαίου στις 31 Οκτωβρίου 1992, 300 χρόνια μετά το διωγμό του.

Κύρια κατηγορία για την καταδίκη του Γαλιλαίου το 1633 ήταν η αθέτηση του Διατάγματος του Καταλόγου Απαγορευμένων που δημοσιεύτηκε στις 6 Μαρτίου του 1616. Σύμφωνα με αυτό, δόθηκε εντολή στον Γαλιλαίο να μην υποστηρίξει, ούτε να υπερασπιστεί, ούτε να διδάξει με οποιονδήποτε τρόπο την άποψη της ακινησίας του Ήλιου και της κίνησης της Γης. Έχοντας τότε, χωρίς δεύτερη σκέψη, υποσχεθεί να υπακούσει, αφέθηκε ελεύθερος και απέφυγε τον κίνδυνο να λογοκριθεί ή να απαγορευτεί κάποιο από τα βιβλία του. Μέχρι τότε, είχε δώσει μεγάλο αγώνα (κυρίως γραφειοκρατικό), έχοντας βέβαια υποστηρικτές και τη στήριξη πνευματικών ανθρώπων της εποχής, ώστε να πείσει για την εγκυρότητα του Kοπερνίκιου δόγματος (του ότι ο Ήλιος στέκει ακίνητος, έχοντας την Γη να περιστρέφεται γύρω του εκτελώντας διπλή κίνηση). Το αμέλημα λοιπόν που έφερε στο προσκήνιο το Διάταγμα του 1616 ήταν η δημοσίευση του Διαλόγου περί των δύο Μεγίστων Συστημάτων του Κόσμου το 1632, το οποίο σύμφωνα με τους αρμόδιους του Ιεροδικείου παραβαίνει ρητά την παραπάνω εντολή (Διάταγμα του 1616). Ο Γαλιλαίος κλήθηκε στο Ιεροδικείο στη Ρώμη το 1633, φυλακίστηκε τυπικά, και αφού αρνήθηκε πως μέσα από τον Διάλογο κηρύσσει το δόγμα του Κοπέρνικου ως αστρονομική αλήθεια, κάτι το οποίο δεν γίνεται δεκτό από τους δικαστές, τελικά αποκηρύσσει τις ιδέες του όσον αφορά την κίνηση της Γης. Αυτουργός της απόφασης των δικαστών φαίνεται να είναι ο τότε πάπας Ουρβανός Η’, ο οποίος ενοχλήθηκε που, κατά τη γνώμη του, ο Διάλογος δεν αναδείκνυε τη θεία παντοδυναμία έναντι της επιστημονικής-φυσικής αλήθειας, όπως ο ίδιος είχε συμφωνήσει με τον Γαλιλαίο.

Σύμφωνα με τον μύθο, ο Γαλιλαίος φεύγοντας από την Ιερά Εξέταση επέμεινε στην άποψη του αναφωνώντας «Και όμως γυρίζει». Την 1η Δεκεμβρίου το Ιεροδικείο έδωσε την άδεια στον Γαλιλαίο να επιστρέψει στη Φλωρεντία, όπου έμενε πριν την κλήση του Ιεροδικείου, και να εγκατασταθεί στο Αρτσέτρι, όπου πέθανε τη νύχτα μεταξύ 8ης και 9ης Ιανουαρίου 1642 όσο διαρκούσε η σωφρονιστική ποινή του. Ο Γαλιλαίος με τηλεσκόπιο δικής του κατασκευής παρατήρησε πρώτος τους κρατήρες, τα όρη και τις πεδιάδες στην επιφάνεια της Σελήνης. Ανακάλυψε ότι η Σελήνη στρέφει πάντα προς τη Γη το ίδιο ημισφαίριο της. Παρατήρησε τις ηλιακές κηλίδες, τον δακτύλιο του Κρόνου, χωρίς ωστόσο να μπορέσει να εξηγήσει ακριβώς την παρατήρησή του αυτή, αποκάλυψε την αστρική φύση του Γαλαξία μας και απέδειξε την ισχύ της ηλιοκεντρικής θεωρίας, παρατηρώντας τις φάσεις της Αφροδίτης και ανακαλύπτοντας 4 από τους δορυφόρους του Δία, την Ιώ, την Ευρώπη, το Γανυμήδη και την Καλλιστώ τους οποίους ονόμασε Άστρα των Μεδίκων, προς τιμή του προστάτη του, Κόσιμο Β’ των Μεδίκων. Οι παρατηρήσεις του αυτές αποτέλεσαν την αρχή του τέλους για την πεποίθηση, που υποστηριζόταν μέχρι τότε από το εκκλησιαστικό και επιστημονικό κατεστημένο, πως το Σύμπαν είναι τέλεια πλασμένο και πως η Γη είναι στο κέντρο του Σύμπαντος και αποτελεί μοναδικότητα: οι κρατήρες της Σελήνης και οι κηλίδες του Ήλιου, καθώς και το γεγονός ότι τέσσερα σώματα περιστρέφονταν γύρω από έναν άλλο πλανήτη, το Δία, αποτέλεσαν αποδείξεις για το αντίθετο.

Κυριότερα έργα του Γαλιλαίου

Liber Mechanicorum, 1577, εργασία πάνω στη Στατική. Planisphaeriorum, 1579 , εργασία πάνω στην Αστρονομία. De motu, 1590, ή Περί κινήσεως, εργασία πάνω στην Κινηματική. Perspectivae, 1600, βιβλία 6, εργασία πάνω στην Προοπτική. Problemum Astronomicorum, 1609 , εργασία πάνω στην Αστρονομία. Sidereus nuncius, 1610, ή Ο Αστρικός Αγγελιαφόρος, όπου δημοσιεύονται οι αστρονομικές του ανακαλύψεις. Dialogho sopra i due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano, 1632, ή Διάλογος περί των δύο μεγίστων συστημάτων του κόσμου, πτολεμαïκού και κοπερνίκειου, το περίφημο βιβλίο όπου ο Γαλιλαίος παρουσιάζει την ηλιοκεντρική θεωρία, και το οποίο προκάλεσε την αντίδραση της Εκκλησίας. Discorsi e Dimonstrazioni Matematiche intorno à due nuove scienze, 1638, περιλαμβάνει προβλήματα αντοχής στερεών υλικών, μελέτη νόμων Δυναμικής και Κινηματικής και τη διάσημη αρχή της αδράνειας.

Advertisements