Battleship Potemkin

BattleshipPotemkin1Το ασπρόμαυρο κινηματογραφικό έπος του Σεργκέι Αϊζενστάιν, θεωρείται η πληρέστερη ταινία του βωβού κινηματογράφου και ένα από τα αριστουργήματα της έβδομης τέχνης. Το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» (Ασπρόμαυρη. διάρκεια: 69 λεπτά. – Ηθοποιοί: Αλεξάντρ Αντόνοφ, Βλαντιμίρ Μπάρσκι, Γρηγόρη Αλεξαντρώφ, Ιβάν Μπομπρώφ, Μιχαήλ Γκομόρωφ, Αλεξάντρ Λέβσιν) έκανε πρεμιέρα στη Μόσχα στις 21/12/1925 χωρίς να σημειώσει ιδιαίτερη επιτυχία, γεγονός που στενοχώρησε τον Αϊζενστάιν. Τη δόξα και τη φήμη η ταινία την κέρδισε όταν προβλήθηκε στη Δύση. Ο Αϊζενστάιν επικεντρώθηκε σε ένα πραγματικό γεγονός, την εξέγερση στο θωρηκτό Ποτέμκιν, οι ναύτες του οποίου στασίασαν κατά των αξιωματικών τους και το οδήγησαν στην Οδησσό. Ο Γάλλος θεωρητικός του κινηματογράφου Ζαν Μιτρί επισημαίνει: «Έργο προπαγάνδας, αλλά με το ευγενέστερο νόημα που μπορεί να έχει αυτή η λέξη. Όπως όλα τα μεγάλα έργα τέχνης του παρελθόντος, που εκφράζουν μια στιγμή της παγκόσμιας συνείδησης, το «Θωρηκτό Ποτέμκιν» παρουσιάζει την εξόρμηση ενός λαού, που είναι συσπειρωμένος γύρω από την ίδια ιδέα, το ίδιο εθνικό αίσθημα. Ακριβώς όπως υπήρξαν η Ιλιάδα και η Οδύσσεια για τους Έλληνες ή τα ηρωικά μεσαιωνικά έπη για τον Δυτικό Πολιτισμό».

Ακολουθεί η κριτική του Βασίλη Ραφαηλίδη για την μνημειώδη ταινία του Eisenstein.

Όταν για μια ταινία έχουν γραφεί τόμοι και τόμοι, όταν αυτή η ταινία αποτελεί το αιώ­νιο θέμα συζητήσεων όλων των κινηματογραφικών λεσχών του κόσμου από το 1925 που γυρίστηκε μέχρι σήμερα, όταν οι ιστορικοί του κινηματογράφου σε μια σύσκεψη τους στις Βρυξέλλες, το 1958, την ανακηρύσσουν ως «τη μεγαλύτερη ταινία από δη­μιουργίας κινηματογράφου» με ψήφους 100 επί 117 ψηφισάντων κι όταν δέκα χρόνια νωρίτερα, μια σφυγμομέτρηση της διεθνούς κοινής γνώμης της δίνει την ίδια θέση, η δη­μοσιογραφική κριτική δεν έχει παρά να πε­ριοριστεί σε μια απλή σύσταση: μη χάσετε αυτό το ανεπανάληπτο αριστούργημα «προ­παγάνδας», για το οποίο ο Γκέμπελς διακήρυσσε πως ευχαρίστως θα παραχωρούσε τη θέση σε όποιον Γερμανό κατόρθωνε να φτιά­ξει μια παρόμοια ταινία για τη «δόξα του Γ’ Ράιχ» – όπως ακριβώς ο Μέγας Αϊζενστάιν έκανε το Ποτέμκιν για την αιώνια δόξα των πιονέρων της προλεταριακής επανάστασης. Η πρώτη «έγχρωμη», ταινία. 

Η ταινία γυρίστηκε κατ’ εντολήν της σο­βιετικής κυβέρνησης για το γιορτασμό της 20ής επετείου της επανάστασης του 1905. Δεν είναι, λοιπόν, μόνο μια ταινία «επανα­στατικής προπαγάνδας», αλλά κι ένα φιλμ «κατά παραγγελίαν»! Πώς συμβαίνει, λοιπόν, να ‘ναι αριστούρ­γημα, και μάλιστα το σημαντικότερο από «δημιουργίας κινηματογράφου»; Το ερώτη­μα έφερε σε αμηχανία πολλούς αστούς «μελετητές», οι οποίοι με κανέναν τρόπο δεν εν­νοούσαν να καταλάβουν πως ο Αϊζενστάιν, πέρα από την εκπληκτική γενική του κουλ­τούρα, διέθετε και μια τέλεια μαρξιστική κατάρτιση, πράγμα που του επέτρεπε να θεω­ρεί την παραγγελία ως ιδιαίτερη τιμή από μέρους της κυβέρνησής του. Το Ποτέμκιν είναι η πρώτη ταινία του Αϊζενστάιν που μ’ αυτήν πρωτοεφάρμοσε τις πρωτοποριακές για την εποχή απόψεις του για το «δυναμικό μοντάζ»και το «μοντάζ των εντυπώσεων». Ο σύγχρονος κινηματο­γράφος ξεπέρασε εν πολλοίς αυτές τις απόψεις, οι οποίες, ωστόσο, διατήρησαν ζωντα­νή την κινηματογραφική αισθητική για 30 χρόνια τουλάχιστον και αποτέλεσαν την πρώτη ολοκληρωμένη απόπειρα δημιουρ­γίας μιας«οπτικής -κινητικής αισθητικής», βασισμένης στη διαλεκτική – πέρα και πά­νω από την κλασικότροπη αισθητική των παραδοσιακών τεχνών.

Για πρώτη επίσης φορά στον κινηματο­γράφο καταργείται με απόλυτη συνέπεια ο «εξατομικευμένος ήρωας» και αντικαθίστα­ται από τον«ήρωα-μάζα» που στην προκει­μένη περίπτωση χωρίζεται σε δυο ομάδες: α) Ε­κείνη των επαναστατημένων ναυτών του θωρηκτού, β) τον εξεγερμένο λαό της Οδησ­σού, που δρουν και κινούνται στο πλαίσιο μιας άρρηκτης αλληλεξάρτησης. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που, όσον αφορά στο περιε­χόμενο, η«μερικευμένη περίπτωση» της ε­πανάστασης του 1905 γίνεται το σταθερό σύμβολο κάθε επανάστασης, τα επιμέρους στοιχεία (εξέγερση των ναυτών, σφαγή στα σκαλοπάτια της Οδησσού, κλπ.) εντάσσο­νται σχεδόν απρόσωπα στο γενικότερο πλαί­σιο του ιστορικού επεισοδίου, ενώ στον το­μέα της φόρμας, οι σχολαστικά μελετημένες λεπτομέρειες δεν αποκτούν ποτέ την αυτο­τέλεια του συμβόλου, αλλά αποτελούν κι αυτές αδιαίρετο μέρος της γενικής σύλλη­ψης της μορφής. Έτσι, με το συνεχές πέρα­σμα από το μερικό στο γενικό και αντίθετα, το «επί μέρους» και το «όλον» δένονται αξε­διάλυτα, σε μια τελείως συμπαγή ενότητα που οικοδομείται μεθοδικά με βάση την πρωταρχική θέση της διαλεκτικής θέση – αντίθεση – σύνθεση.

Προς το τέλος της ζωής του ο Αϊζενστάιν έγραψε ένα αυτοβιογραφικό άρθρο σχετικά με το γύρισμα του Θωρηκτού Ποτέμκιν όπου εξιστορεί την απόφαση του συνεργείου να γυρίσει ορισμένα επεισόδια στο Νότο και το κυνήγι των τελευταίων ακτινών του καλοκαιριάτικου ήλιου που έκανε εκεί. Το άρθρο δημοσιεύτηκε μεταθανάτια στο Ισκούστβο Κίνο, Νο 4, 1950, μεταφράστηκε ως «Η γέννηση ενός Φιλμ» στο περιοδικό The HudsonReview, το καλοκαίρι του 1951:

Πιστεύω ότι η φύση, οι συνθήκες, το σκηνικό τη στιγμή τον γυρίσματος και το ίδιο το φιλμαρισμένο υλικό τη στιγμή του μοντάζ, είναι μερικές φορές σοφότερα από το συγγραφέα και το σκηνοθέτη. Τα επεισόδια (που προηγούνται από  τον κανονιοβολισμό του θωρηκτού) είχαν σχεδιαστεί με τρόπο που να δείχνουν το προοδευτικό πέρασμα της αγριότητας των κοζάκικων αντιποίνων μέσα από διάφορα επίπεδα (στο δρό­μο, στην αυλή του τυπογραφείου, στα περίχωρα της πόλης, μπροστά στο φουρνάρικο) σ’ ένα μνημειακό κλιμακοστάσιο που τα σκαλοπάτια του θα χρησίμευαν σαν ρυθμικοί και δραματικοί κρίκοι για τα θύματα της τραγωδίας. Καμιά σκηνή για γύρισμα στη σκάλα της Οδησσού δεν υπάρχει στα προκα­ταρκτικά σχέδια ή στους καταλόγους των σκηνών που είχαμε ετοιμάσει. Η σκηνή γεννήθηκε από την άμεση επαφή μας με το χώρο. Το ανέκδοτο σύμφωνα με το οποίο η ιδέα αυτής της σκηνής γεννήθηκε τη στιγμή που παρακολουθούσα τα κουκούτσια από τα κεράσια που έφτυνα, καθώς στεκόμουν στην κορυφή της σκάλας, κάτω από το άγαλμα τον Ρισελιέ, να κατηφορίζουν πηδώντας από σκαλί σε σκαλί, είναι φυσικά μύθος – εντυπωσιακός ίσως, αλλά οπωσδήποτε μύθος.Ήταν η ίδια η κίνηση των σκαλοπατιών που προκάλεσε την ιδέα της σκηνής και το ξάνοιγμά τους που ερέθισε τη φαντασία του σκηνοθέτη, θα μπορούσε να πει κανείς ότι το πανικόβλητο φευγιό του πλήθους που ρίχνεται πετώντας πάνω στα σκαλοπά­τια δεν είναι τίποτε περισσότερο από μια υλοποίηση των πρώτων συναισθημάτων από το πανοραμικό αντίκρισμα αυτής της σκάλας. Πιθανόν επίσης στη σκηνή αυτή να συνέβαλε και μια θαμπή ανάμνηση από την εικόνα ενός περιοδικού του 1905: ένας καβαλάρης πάνω σε μια σκάλα, τυλιγμένος μέσα σε σύννεφα καπνού, αποκεφαλίζει κάποιον μ’ ένα σπαθί...»

Θωρηκτό Ποτέμκιν

Σκηνοθεσία: Σ.Μ. Αϊζενστάιν

Σενάριο: Φ.Ν. Αγκατζάνοβα-Σούτκο, Νικολάι Ασέγιεφ, Σεργκέι Αϊζενστάιν, Σεργκέι Τρετιακώφ

Μουσική: Eric Allaman (1986), Yati Durant, Vladimir Heifetz, Nikolai Kryukov (1950), Chris Lowe, Edmund Meisel, Neil Tennant

Φωτογραφία: Εντουάρντ Τισέ – Βλαντιμίρ Ποπώφ

Μοντάζ: Γκριγκόρι Αλεξαντρώφ (επανέκδοση), Σ.Μ. Αϊζενστάιν

Καλλιτεχνική Διεύθυνση: Vasili Rakhals

Βοηθός Σκηνοθέτη: Γκριγκόρι Αλεξαντρώφ

Διευθυντής Παραγωγής: Brian Shirey … production manager (2007 alternate version)

Εταιρείες Παραγωγής: Goskino

Χώρα παραγωγής: Σοβιετική Ένωση

Τοποθεσίες Γυρισμάτων: Κριμαία, Οδησσός – Ουκαρανία

Κυκλοφορία: Σοβιετική Ένωση, 24 Δεκεμβρίου 1925

Ο Σεργκέι Μιχαήλοβιτς Αϊζενστάιν (22 Ιανουαρίου 1898 – 11 Φεβρουαρίου 1948) ήταν Σοβιετικός σκηνοθέτης, θεωρητικός της τέχνης, της τεχνικής του κινηματογράφου και ένας από τους πρωτοπόρους του σοβιετικού αλλά και παγκόσμιου κινηματογράφου. Ο Αϊζενστάιν ήταν πρωτοπόρος στη χρήση του μοντάζ και το έργο του επηρέασε σημαντικά τους πρώτους σκηνοθέτες ταινιών. Γεννήθηκε στη Ρίγα της Λετονίας, από ευκατάστατους γονείς, που του εξασφάλισαν μια καλή μόρφωση. Ο πατέρας του, Μιχαήλ Αϊζενστάιν, ήταν αρχιτέκτονας βαλτικής, γερμανικής, εβραϊκής, και σουηδικής καταγωγής ενώ η μητέρα του, Γιούλια, ήταν Ρωσίδα και μέλος της ρωσικής ορθόδοξης εκκλησίας. Ως παιδί ακόμα μιλούσε τρείς ξένες γλώσσες (αγγλικά, γερμανικά και γαλλικά), ενώ αργότερα παρακολούθησε μαθήματα μηχανικής και αρχιτεκτονικής. Την ίδια εποχή έδειξε ζωηρό ενδιαφέρον για τη ζωγραφική φιλοτεχνώντας αφίσες. Σύντομα ανακάλυψε το θέατρο και ανέβασε στη Μόσχα πολλά θεατρικά έργα, όπως «Η αυτού μεγαλειότης η πείνα», «Μάκβεθ» του Σαίξπηρ, «Σοφός Άνθρωπος» του Οστρόβσκι και «Μάσκες αερίου». Ο Αϊζενστάιν έγραψε πολλά δοκίμια στα οποία αναλύει τα έργα και την τεχνική του και διατυπώνει τις σκέψεις του για την τέχνη του κινηματογράφου. Σημαντικότερες ταινίες του Ρώσου σκηνοθέτη θεωρούνται: Η απεργία (1925). Θωρηκτό Ποτέμκιν (1925). Οκτώβρης ή Οι δέκα μέρες που συγκλόνισαν τον κόσμο (1929). Αλέξανδρος Νέφσκι (1939). Ιβάν ο Τρομερός – Α’ μέρος (1944). Ιβάν ο Τρομερός – Β’ μέρος (1958).

Advertisements